20

nr 21 (481) 14­27.11.2025

Kurier kulturalny

www.kuriergalicyjski.com

Profesor Pawel Boliński o nowych odkryciach

w świątyniach lwowskich (cz. 1)

Polsko-ukraińska ekipa

Karola Stoplera pod kierunkiem Juliana

lwowskiego ucierpialy wiele pod wply-

konserwatorów pod

Zachariewicza i Henryka Rodakowskiego

wem czasu i zwlaszcza po nieumiejętnej

kierownictwem profesora

w roku 1879 oraz przez Jerzego Janischa,

ich restauracji w 1879 roku przez Stople-

krakowskiej Akademii Sztuk

Tadeusza Wojciechowskiego i Wojciecha

ra. Stan ich przedstawial się fatalnie, ko-

Pięknych im. Jana Matejki

Lisikiewicza w latach 1928, 1932­1934

loryt zmieniony, calość bowiem pokryta

Pawla Bolińskiego podczas

i 1937".

w czasie ostatniej restauracji grubą war-

prac konserwatorskich

Profesor Pawel Boliński tak ocenil

stwą farby klejowej, która sproszkowana

w świątyniach lwowskich

ogólny stan i kierunki dzialań jego grupy

już zupelnie, poczęla się sypać, nabra-

każdego sezonu robi ciekawe

konserwatorów:

la tonu szarego, brudnego. W tej szacie

odkrycia artystyczne.

­ Przez caly sezon 2025 roku trwają

trudno bylo odróżnić nawet poszczególne

W sezonie 2025 roku takie

prace konserwatorskie w prezbiterium ko-

oslony kompozycyjne. Restauracja malo-

odkrycia towarzyszą pracom

ściola oo. jezuitów. Przy polichromii prace

widel okazala się nieodzowna, toteż oo.je-

konserwatorskim na każdym

są praktycznie na ukończeniu. Przewodnią

zuici w porozumieniu z konserwatorem dr.

obiekcie, gdzie pracują

ideą naszą bylo odslonięcie fresków Se-

Hornungiem oddali ich restaurację kom-

konserwatorzy. Dotyczy to

bastiana Ecksteina, czyli syna Franciszka

petentnemu w tym względzie artyście

również wieloletnich prac

Ecksteina, który wymalowal sklepienie

lwowskiemu Jerzemu Janischowi, który

w kościele oo. jezuitów pw.

nawy glównej, i przywrócenie pierwotnego

przy pomocy inżyniera architekta Tade-

świętych Apostolów Piotra

XVIII-wiecznego malowidla, które znajdo-

usza Wojciechowskiego i p. Lisikiewicza

i Pawla (obecnie świątynia

walo się pod wieloma przemalówkami. De-

przystąpil do pracy. Po zdjęciu warstwy

garnizonowa UGKC) i prac

koracja, którą udalo się nam odslonić, jest

klejowej odslonięto wlaściwe malowidlo,

w Aptece Muzeum ,,Pod

naprawdę przepiękna. Zwracamy uwagę na

odkryto też podpis Franciszka Ecksteina

czarnym orlem", a ostatnio

polichromię pilastrów, które w XIX wieku

z datą 1740 rok. Stan konserwacji malo-

w krużgankach klasztoru

byly przemalowane i zrobione na czarną

widel przedstawil się dość nieszczęśliwie.

oo. dominikanów (obecnie

marmoryzację (marmoryzacja polegala na

Okazalo się, że już w 1879 roku, w czasie

Muzeum Historii Religii).

malowaniu pilastrów czarną farbą olejną

pierwszej restauracji, musialy one być sil-

i zamalowaniu wcześniejszej polichromii,

nie zniszczone, na domiar zlego oczyścil

którą wykonal Sebastian Eckstein). Rów-

Stopler sklepienie, przy czym użyl kwasu

TEKST I ZDJĘCIA

nież calkowicie byly zamalowane piękne

solnego przez co zatarl miejscami zupel-

JURIJ SMIRNOW

zacheuszki, które odkryliśmy na parze pi-

nie pierwotny koloryt. Ponadto zmienil

Jedną z zasad konserwatorskich profe-

lastrów obok samego oltarza. Na innych

on niekiedy dowolnie koloryt Ekcsteina.

sora Pawla Bolińskiego jest poszukiwanie

pilastrach w prezbiterium, również w nawie

Eckstein wykonal swe malowidla tech-

PROF. PAWEL BOLIŃSKI

oryginalnych, najstarszych malowidel na

glównej, na miejsce zamalowanych zache-

niką suchego fresku, tzn., że w mokrym

ścianach i sufitach budowli historycznych.

uszek w XIX wieku umieszczono plasko-

tynku zaznaczal kontury, po czym po

Obecnie konserwacja oryginalnej po-

realna możliwość przeniesienia XIX-wiecz-

Malowidla często bardzo zniszczone lub

rzeźbione kartusze z napisami IHS i her-

wyschnięciu tynku malowal na nim tem-

lichromii Sebastiana Ecksteina jest już na

ne olejne malowidlo na inne podloże, zaś

zamalowane w ciągu wieków przez kilka

bami fundatorów budownictwa świątyni,

perą. Oczywiście nawet pod późniejszym

ukończeniu. Na ukończeniu jest też odno-

na ścianie zostawić XVIII-wieczny fresk.

(kilkanaście) warstw pobialów lub innych

czyli herbem ,,Leliwa" fundatorki Elżbiety

przemalowaniem kontury, jako ryte w mo-

wienie XIX-wiecznych kartuszy na pila-

Zespól konserwatorów pod kierun-

malowidel i przemalówek.

z Gostomskich Sieniawskiej i herbem ,,Pi-

krym tynku, zachowaly się tak, że calość

kiem profesora Pawla Bolińskiego zro-

strach, a byly te pilastry wprost na czarno

Niezwykle ciekawe odkrycie zostalo

lawa" ­ fundatorki Elżbiety z Potockich

kompozycji nie ulegla żadnym zmianom.

bil to, i zrobil wspaniale. Zrobiono tzw.

pomalowane. Przyjdzie czas i tak samo

zrobione podczas restauracji XVIII-wiecz-

Szczuczyny. Nad nimi umieszczono świecz-

Zadaniem Janischa bylo wydobycie spod

transfer i powstaly dwa malowidla od

będą odnowione pilastry w nawie glównej.

nych barokowych fresków w prezbite-

niki w stylu art-deco ­ są już z lat 30. XX

warstwy drugiej, obcej, wlaściwe malo-

Podczas przygotowania tego artykulu

siebie niezależne, jedno zostalo na ścia-

rium kościola oo. jezuitów. Otóż okazalo

wieku. Na pilastrach w prezbiterium zosta-

widlo Ecksteina, usunąć zmiany wprowa-

postanowilem przestudiować dostępne

nie, drugie na nowym podlożu. Obydwa

się, że polichromia, która zdobila ściany

wiono i poddano konserwacji XIX-wieczne

dzone przez Stoplera i po slabych niekiedy

byly poddane restauracji i po zakończe-

materialy archiwalne, które odnoszą się

prezbiterium po prawej i lewej stronie

kartusze, zaś na dwóch pilastrach obok

śladach odtworzyć pierwotny koloryt malo-

do prac konserwatorskich w latach 30.

niu prac konserwatorskich w prezbite-

oltarza wielkiego (ten oltarz zespól prof.

oltarza, gdzie kartuszy nie bylo, odkryto

widel, wreszcie uzupelnić brakujące partie.

rium to drugie będzie też eksponowane

XX wieku. Między innymi w ,,Kurierze li-

Pawla Bolińskiego restauruje już od czte-

i zakonserwowano zacheuszki malowane

Tu już nie wystarcza sama wiedza technicz-

teracko-naukowym" - dodatku do ,,Ilustro-

obok. Takich rozwarstwionych malowi-

rech lat), nie jest oryginalnym dzielem

przez Sebastiana Ecksteina. Wszystkie

na, potrzebną się staje intuicja artystyczna,

wanego Kuriera Codziennego" w roczniku

del jest dwa ­ dwa medaliony męczen-

Sebastiana Eckstaina. Odkrywki w róż-

malowidla Ecksteina w prezbiterium byly

która by pozwolila zespolić nowe dodatki

1934 znalazlem artykul znanej lwowskiej

ników. Potem przyszla kolej na wielkie

nych miejscach wykazaly, że oryginalne

w XIX i XX wieku kilkakrotnie przemalo-

z charakterem stylowym calości. Trze-

kompozycje z przedstawieniami świę-

historyk sztuki dr Heleny Blumówny,

freski zostaly przemalowane podczas

wane farbą kazeinową lub olejną. W XIX

ba przyznać, że Janisch i Wojciechowski

tych ojców jezuitów ­ św. Ignacego Loyoli

która opisuje stan fresków Ecksteina

remontów świątyni i w XIX, i w latach

wieku bylo to dzielo bliżej nie znanej ekipy

wywiązali się dobrze ze swego trudnego

w kościele oo. jezuitów w latach 20­30.

i św. Franciszka Ksawerego.

30. XX wieku. Powstalo pytanie, co dalej.

malarzy, prawdopodobnie ze Śląska (możli-

XX wieku oraz dzialania konserwatorskie

zadania, ku pelnemu zadowoleniu wladz

Pawel Boliński opowiada:

Ocena wartości późniejszych przemaló-

we, że byl to wlaśnie Karol Stopler). Jeden

konserwatorskich. Praca ich jednak jeszcze

ekipy Jerzego Janischa i Tadeusza Wojcie-

­ Przed nami nikt nie widzial co

wek i oryginalnej polichromii Sebastiana

podpis udalo się znaleźć, ale nie udalo się

nie skończona. W tym roku (1934) zdolano

jest pod tymi malowidlami. Zrobiliśmy

chowskiego, których prace nadzorowal dr

Ecksteina, jednoznacznie przemawialy za

na razie odszyfrować. Wtedy też calkiem

odrestaurować tylko prezbiterium, pozosta-

odkrywki i okazalo się, że tam cal-

Zbigniew Hornung, lwowski konserwator

odkryciem i konserwacją oryginalu. Ale

przerobiono oltarz glówny i przemalowa-

je jeszcze nawa glówna i nawy boczne (ma-

kiem inna kompozycja, święci z innymi

wojewódzki. Otóż dr Helena Blumówna

w niektórych fragmentach XIX-wieczne

no wszystkie malowidla w calym koście-

lowane już po śmierci Ecksteina przez jego

pisze: ,,Malowidla na sklepieniu kościola

atrybutami".

przemalówki też byly wysokiej klasy

le. Pracowal nad tym caly zespól malarzy.

syna). Wyrazić należy nadzieję, że praca

artystycznej i warto byloby je zacho-

Obecnie przed zespolem konserwatorów

konserwatorska tak umiejętnie rozpoczę-

wać. Równocześnie trzeba bylo zbadać

stoi zadani, by odnaleźć i wyeksponować

ta, zostanie doprowadzona szczęśliwie do

terminy i autorstwo wszystkich warstw

XVIII-wieczne malowidla, oryginalne fre-

końca. Malowidla bowiem w kościele oo.

przemalówek i porównać je z dostępną

ski Sebastiana Ecksteina. Konserwatorzy

jezuitów zaslugują w pelni na pieczolowitą

informacją archiwalną. Otóż profesor Pa-

najpierw myśleli, że pod przemalówkami

konserwację, nie tylko przez to, że uzupel-

wel Boliński podzielil się najpierw opinią

znajduje się ta sama kompozycja, lecz zro-

niają stylową calość kościola. Odslonięta

historyków sztuki i opowiedzial o ogólnej

biono najpierw odkrywki i okazalo się, że

dziś partia malowidel pozwala na ocenienie

treści omawianych malowidel. W pra-

sprawa wygląda nieco inaczej. Tylko część

ich wartości artystycznej".

cy poświęconej świątyni oo. jezuitów

malowidel zostala przemalowana zgodnie

Doktor Helena Blumówna nie tylko

historyk sztuki profesor Andrzej Betlej

z formą, w innych zaś kompozycja zostala

opisala przebieg prac konserwatorskich,

pisze, że ,,na ścianach bocznych przy

zmieniona. Treściowo ci sami święci, ale

ale też podala swoją definicję twórczości

oltarzu glównym są medaliony z przed-

inaczej namalowani. Trzeba powiedzieć, że

Franciszka Ecksteina i poziomu jego prac

stawieniami męczenników japońskich

przemalówki są bardzo ladne. Możliwe, że

artystycznych. Między innymi uważala,

(od poludnia) i koszyckich (od pólnocy),

fresk pod spodem źle zachowal się i malarz

że Franciszek Eckstein ,,...nie posiadal

podtrzymywane przez aniolki malowane

XIX-wieczny zdecydowal się calkiem prze-

wlasnej silniejszej indywidualności arty-

monochromatycznie. Powyżej, w polach

malować scenę. Zostawil tych samych

stycznej, kulturę swoją zawdzięcza śro-

o zlożonym wykroju, podtrzymywanych

świętych, lecz kompozycję zmienil. Kon-

dowisku rzymskiemu, które wplynęlo na

przez malowane monochromatycznie po-

serwatorzy stali przed dylematem co ro-

uksztaltowanie jego sztuki. Opanowal on

stacie alegoryczne ­ św. Ignacy Loyola

bić? Usunąć przemalówki czy zostawić? Ci

w wysokim stopniu tajniki malarstwa de-

(od poludnia) i św. Franciszek Ksawery

XIX-wieczne malarze ze Śląska byli bardzo

koracyjnego w duchu baroku i choć sam

(od pólnocy). Na sklepieniu prezbiterium

dobrymi majstrami. Wobec tak nietypowej

nie wniósl w nie wlasnych odrębnych

­ św. Pawel jako Apostol narodów z kulą

sytuacji, postanowiono odkryć w calości

cech, wszakże w realizacjach swych daje

ziemską i przedstawicielami różnych

oryginalne freski Sebastiana Ecksteina,

calość skończoną, o przejrzystej kompo-

ras... W nawie glównej, prezbiterium,

ale też uratować niektóre fragmenty XIX-

zycji. Eckstein jest przedstawicielem sztu-

nawach bocznych i emporach malowi-

-wiecznego olejnego malowidla. Wspól-

ki prowincjonalnej, która czerpie swe pier-

dla iluzjonistyczne w technice al. fresco,

czesna technologia malarska pozwala na

wiastki z wielkich ośrodków, przenosi je

które malowal Franciszek Eckstain, byly

rozwarstwienie malowidel. Bylo to w za-

na teren szerszy i staje się wykladnikiem

gruntownie odnawiane przez malarza

istnialej sytuacji idealne wyjście. Byla to

dominujących w pewnej epoce dążeń".

KONSERWACJA OLTARZA GLÓWNEGO