15

nr 22 (482) 28.11.­17.12.2025

Kurier kulturalny

www.kuriergalicyjski.com

kardynala Stefana Wyszyń-

przywolal w powieści w subtel-

przez wladze komunistyczne.

Po publikacji  tej książ-

skiego, Prymasa Polski, rektora

ny sposób wiele realiów ówcze-

W książce tej ­ zbiorze esejów

ki Parandowski kontynuowal

uczelni o. prof. Alberta Krąpca

snego Lwowa, jego topografię,

poświęconych twórczości li-

rozpoczętą jeszcze we Lwo-

i profesorów z lubelskiej uczel-

aurę, zapachy i dźwięki. Po-

terackiej i pracy pisarza, Pa-

wie dzialalność translator-

ni, odbyla się w mieszkaniu pi-

wieść zachwycila czytelników

randowski snuje rozliczne re-

ską. W 1951 roku opublikowal

sarza w Warszawie, w kamie-

i krytyków.

fleksje o istocie natchnienia,

w Spóldzielni Wydawniczej

nicy przy ulicy Zimorowicza 4.

Od wczesnej mlodości przez

rodzajach stylów literackich,

Czytelnik pamiętniki Juliu-

sza Cezara O wojnie domowej,

Każda z powojennych publi-

dwie dekady pisarz skrupu-

o pracach codziennych, róż-

a dwa lata później Odyseję Ho-

kacji Parandowskiego byla wy-

latnie gromadzil notatki, roz-

nych zwyczajach i losach mi-

darzeniem na rynku księgar-

liczne materialy, cytaty z dziel

strzów slowa z wielu epok i na-

mera, którą genialnie przelożyl

skim i wladze musialy w końcu

autorów starożytnych o Rzy-

rodowości. Na kartach książki

prozą oraz opatrzyl obszernym

ten fakt też uznać nagradzając

mie. Latami komponowal dzielo

jawią się sylwetki najwybit-

i wnikliwym wstępem. Mimo

go wysokimi odznaczeniami

o tym mieście wedlug przemy-

niejszych mistrzów pióra, tak-

uplywu czasu tworzyl wciąż

i Państwową Nagrodą Literac-

ślanego wcześniej planu. Zebral

że Kochanowskiego i Norwida.

swe oryginalne dziela z niega-

ką I stopnia.

ogromny material i sądzil, że

Pisze o nich wszystkich zaj-

snącym talentem. W okresie od

Parandowski  zmarl  26

jego przyszla książka o Wiecz-

mująco, z wnikliwością, wiel-

1954 aż do śmierci opublikowal

września 1978 roku, w późnym

nym Mieście będzie opus ma-

ką erudycją i szacunkiem dla

zapewne duży wplyw na wy-

dziesięć cennych poznawczo

wieku, mając 83 lat. Do końca

gnum jego życia. Liczący setki

tradycji. Książka stala się swo-

chowanie syna i uksztaltowa-

i artystycznie książek, któ-

swych dni byl aktywny twór-

stron manuskrypt oraz wspo-

istym manifestem wiary w moc

nie jego spojrzenia na świat. Po

re zostaly przetlumaczone na

czo, mial wciąż rozlegle plany

mnianą dokumentację stracil

slowa oraz w sens pracy arty-

ojcu przypuszczalnie odziedzi-

wiele języków, w tym znako-

mitą monografię Petrarka. Po-

wydawnicze. W mowie poże-

podczas Powstania Warszaw-

stycznej, szczególnie ważnym

czyl milość do książek, szacu-

gnalnej na Cmentarzu Powąz-

skiego w mieszkaniu przy ul.

w okresie powojennym. Na jej

nek do wiedzy, predyspozycje

zycja ukazala się w 1956 roku

kowskim Jan Józef Szczepański,

Filtrowej 69. Splonęla  jego

kartach, w każdym rozdziale,

naukowe, a także rozlegle zain-

w tym samym wydawnictwie

ówczesny prezes Związku Li-

cenna biblioteka, przepadly

można odnaleźć też wiele la-

teresowania religijne. Również

co przeklady.

teratów Polskich, mówil o nim

zebrane materialy, pamiąt-

pidarnych,  ,,migawkowych"

chrześcijańskie spojrzenie na

W zlożonej sytuacji kultu-

jako ,,o wzorze niezależności

ki, kolekcja dziel antycznych.

wspomnień i odniesień do

świat ukazane choćby poprzez

ry polskiej po wojnie w okresie

Strata manuskryptu  Rzymu

i elegancji ducha". Z kolei prof.

Lwowa, choć samo miasto nie

wybór bohaterów jego dziel.

PRL-u pisarz jako prezes Pol-

W Zegarze slonecznym przed-

Zdzislaw Libera z Uniwersyte-

i drugiego już prawie gotowego

jest oczywiście tematem dziela.

skiego PEN Clubu utrzymy-

tomu Nieba w plomieniach byla

tu Warszawskiego powiedzial

Autor wspomina swe pierwsze,

stawil, między innymi, osoby

wal przez dziesiątki lat apoli-

m.in.: ,,Twórczość Parandow-

dla niego największym ciosem

lwowskie prace literackie, które

chore psychicznie jako sympa-

tyczność tego stowarzyszenia

skiego nasycona byla wielki-

jako pisarza. Nie zdolal już po-

powstaly jeszcze w gimnazjum.

tyczne postacie, którym rodzi-

z orientacją na otwarcie się

mi wartościami humanistycz-

nownie odtworzyć Rzymu ani

Także tych profesorów, którzy

na przyszlego pisarza udziela-

na kulturę zachodnią, nie tyl-

ko zresztą dotyczącą antyku.

nymi: milością do czlowieka

wspomnianej książki, która

uksztaltowali jego zamilowania

la dyskretnie pomocy. Któż by

W kraju i poza jego granica-

i wiarą w jego godność oraz glę-

miala być kontynuacją opowie-

naukowe i literackie, rozbudzili

o nich dzisiaj wiedzial i pamię-

mi cieszyl się w środowiskach

bokim przekonaniem o żywych

ści o losach Teofila Grodzickie-

poczucie wyjątkowości języ-

tal, znal ich imiona i historie,

intelektualnych  ogromnym

i trwalych wartościach kul-

go, wspomnieniem Lwowa, za-

ka polskiego i piękna języków

gdyby na kartach tej książki

autorytetem i uznaniem jako

tury, takich jak nauka, sztuka.

razem utworem ukazującym

antycznych. I w ten niezwykly

ich nie uwiecznil? O samary-

wybitny prozaik, erudyta i hu-

Te dwie wartości splataly się

przemianę mlodego bohatera

sposób wlącza Lwów w panora-

tańskiej postawie matki i bab-

manista. W trosce o dobro na-

ze sobą mocno i określaly sens

i jego powrót do chrześcijań-

mę calej literatury europejskiej.

ki Parandowski wielokrotnie

szej literatury w roku 1964 pod-

Jego pisarstwa".

skich wartości i wiary. Paran-

Niespelna dwa lata później

wspominal jakby mimochodem,

pisal slynny List 34 doręczony

Po drugiej wojnie światowej

dowscy wyjechali z Warszawy

opublikowal jedną ze swych

pisząc na przyklad o swym ko-

wladzom komunistycznym do

Parandowski nigdy nie powró-

we wrześniu 1942 roku i na dwa

najpiękniejszych

książek,

ledze z gimnazjum, pochodzą-

a mianowicie Zegar sloneczny,

Urzędu Prezesa Rady Mini-

cil do Lwowa. Ten znany w ca-

lata zamieszkali wraz z innymi

cym z bardzo biednej wiej-

strów na ręce Józefa Cyran-

lym świecie pisarz i intelek-

uciekinierami w majątku Plan-

w calości poświęcony rodzin-

skiej rodziny, którego matka

kiewicza w proteście przeciw

tualista, laureat prestiżowych

ta kolo Opatowa należącym do

nemu miastu. Książka ukazala

przygarnęla do domu i przy-

ograniczeniom cenzury pre-

nagród literackich, dwukrotny

Olgi i Stanislawa Morawskich.

się w Warszawie w Wydaw-

jęla na wiele lat, a traktowala

wencyjnej niszczącej w Polsce

kandydat do Literackiej Na-

Do wyjazdu ze stolicy Paran-

nictwie Czytelnik. Ze wzglę-

jak czlonka rodziny. Ten chlo-

wolność slowa. Prawie polowa

grody Nobla, nigdy nie otrzy-

dowski bral udzial w tajnym

du na cenzurę nie pada w tej

piec stal się jego ,,przybranym

sygnatariuszy tego listu byla

mal zaproszenia do odwiedze-

nauczaniu i konspiracyjnych

książce slowo ,,Lwów", bo po

bratem". Jakże znamiennym

czlonkami polskiego PEN-Clu-

nia swego rodzinnego miasta.

spotkaniach literatów, wspól-

wojnie miasto to dla wladz ko-

jest fakt, że na kartach książ-

ki, w szkicu Blażek pojawia się

bu. Można zatem wnioskować,

Nigdy też nie zabiegal o to. Ani

pracowal też w przygotowaniu

munistycznych PRL-u bylo

że podpis Parandowskiego pod

o wizę wjazdową na teren ZSRR.

druków krążących w odpisach

tabu. To zbiór szkiców opa-

też ksiądz Zygmunt Gorazdow-

tym listem jako prezesa stowa-

Pozostal jednak  na zawsze

maszynowych.

trzonych oddzielnymi tytu-

ski, ,,ojciec dziadów", jak go we

rzyszenia byl niezwykle istot-

wierny myślą i piórem swe-

Tuż po zakończeniu dzia-

lami charakteryzującymi ich

Lwowie wtedy nazywano. Ten

ny, szczególnie wymowny. Jego

mu rodzinnemu miastu, które

lań zbrojnych drugiej wojny

temat przewodni. Książka, na-

ówczesny proboszcz parafii pw.

konsekwentną postawę życio-

przedstawil w sposób niezwy-

światowej w arcytrudnych

pisana piękną prozą artystycz-

św. Mikolaja ­ jak wspomina

wą dostrzegaly środowiska nie

kly na kartach wielu artykulów

dla naszej kultury latach sta-

ną, chronologicznie obejmuje

pisarz ­ przyszedl w okresie

tylko w kraju, ale też emigra-

i świetnych książek, szczegól-

linowskich i w okresie póź-

obrazy i przywolania scen od

świąt Bożego Narodzenia, aby

nie Nieba w plomieniach, Al-

cyjne. W roku 1975 otrzymal

niejszym Parandowski utrzy-

bardzo wczesnego dzieciń-

odwiedzić zaprzyjaźniony dom

chemii slowa, Szkiców, przede

Nagrodę Radia Wolna Europa

mywal niezależność twórczą.

stwa autora, od jego pierw-

na Domsa 5. Wcześniej podaro-

wszystkim Zegara slonecz-

z uzasadnieniem ,,za caloksztalt

Mając za sobą doświadczenia

szych prób odczytania slowa

wal malemu Jankowi upragnio-

nego. Pisarz koncentrowal się

twórczości", ale zapewne bra-

z okresu okupacji hitlerow-

,,gil", aż do spotkania pomatu-

ny prezent gwiazdkowy - bla-

no pod uwagę też jego odwagę

na przedstawieniu swej ,,ma-

skiej odbudowywal z rozwagą

ralnego absolwenta gimnazjum

żek, czyli gasidlo do świec na

i dzialania w obronie wolno-

lej ojczyzny" w okresie dwu-

dzialalność środowisk intelek-

klasycznego i jego kolegów

oltarzach. Warto wspomnieć, że

ści slowa. W tym samym roku

dziestolecia międzywojennego

tualnych. W latach 1945­1950

z profesorami na pożegnalnym

ksiądz Gorazdowski zostal wy-

otrzymal tytul doctora honoris

i w czasach wcześniejszych.

objąl w Katolickim Uniwer-

przyjęciu w lwowskiej restau-

niesiony na oltarze przez ojca

causa Katolickiego Uniwersy-

Nie opisywal tragicznych wy-

sytecie  Lubelskim  Katedrę

racji ,,U Naftuly". Fabula zatem

świętego Jana Pawla II we Lwo-

tetu Lubelskiego. Ze względu

darzeń po 1 września 1939 roku

Kultury Antycznej, a następ-

obejmuje okres kilkunastu lat,

wie w czerwcu 2001 w czasie

na podeszly wiek i stan zdro-

we Lwowie, bo nie znal ich

nie Literatury Porównawczej.

a przecież podczas lektury nie

jego historycznej pielgrzymki.

wia uroczystość z udzialem ks.

z autopsji. Obraz Lwowa jaki

W okresie późniejszym prze-

wyczuwa się tak dużego prze-

pozostawil mieni się wielo-

niósl się do Warszawy i przez

dzialu czasu. Bowiem ten oso-

ma odcieniami, przywolaniem

następne kilka lat pracowal na

bliwy ,,zegar" Parandowskiego

rozlicznych scen z obszaru

Wydziale  Humanistycznym

jest magiczny, idący kręgiem

miasta i jego rodzinnego domu.

Uniwersytetu Warszawskiego,

serdecznych wspomnień, gdzie

Lwów jawi się w dzielach Jana

w ówczesnym Zakladzie Filo-

poszczególne sceny, postacie

Parandowskiego jako źródlo

logii Klasycznej. Jednocześnie

i rozmowy opisane zostaly za-

glębokich wzruszeń, wysokiej

kontynuowal pracę literacką

ledwie w kilku zdaniach. Nic

kultury, inicjacji artystycznej,

i w miarę możliwości publiko-

w tej książce nie jest nazwa-

debiutu literackiego, barwnego

wal. W 1951 roku ukazala się,

ne ,,wprost". Ani uplyw czasu,

życia intelektualnego. Na za-

wspomniana już, jego slynna

ani glębokie przywiązanie au-

wsze pozostal dla twórcy Mito-

dziś Alchemia slowa, którą two-

tora do środowiska, domu ro-

logii czystym źródlem światla.

rzyl nie tylko w okresie okupa-

dzinnego, a przecież w trakcie

Jego książka, w której najpięk-

cji hitlerowskiej, ale również

lektury staje się to oczywiste.

niej je przedstawil, nosi zna-

w latach powojennych, korzy-

Nieobecny jest w tej książ-

mienny tytul Zegar sloneczny.

stając, m.in. z bogatych zbio-

ce jego ojciec, o którym wspo-

rów Biblioteki KUL. Alchemia

Wlaśnie piórem udalo mu się

mnial tylko, że zmarl, gdy mial

slowa zostala wydana przez

cofnąć wskazówki tego zegara.

dwa lata. A przecież faktycznie

I rzucić w mrok dziejów blask

warszawskie

Wydawnic-

żyl dlugo i odszedl z tego świa-

wiernej milości, glębokiej re-

two Gebethnera i Wolfa, które

ta w roku 1920. Z wiadomych

fleksji humanistycznej i wzru-

wówczas już bylo ­ jako firma

przyczyn ukryl wspomnie-

szających wspomnień.

prywatna ­ w stanie likwidacji

nie o nim. A jednak mial on

DAWNY HOTEL ,,EUROPA"