28

nr 22 (482) 28.11.­17.12.2025

Okruchy historii

www.kuriergalicyjski.com

Brama Tyśmienicka

Bylem kiedyś obecny

a nie chrześcijańscy święci. Może umiesz-

na pewnej naradzie

czono tam patrona miasta św. Wincentego

turystycznej.

lub patronów Potockich ­ Andrzeja, Stani-

slawa czy Józefa?

Demonstrowano tu pylony

W tym też czasie przed bramą usy-

informacyjne, promujące

pano trójkątny wal ziemny ­ rawelin, nie

zabytki Iwano-Frankiwska

pozwalający wrogiej artylerii na bezpo-

­ w tym i bezpowrotnie

średni ostrzal wrót. Pomiędzy rawelinem

stracone. Byl pośród

i bramą byla fosa zalewana woda i most

nich pylon, dotyczący

zwodzony.

bramy Tyśmienicą z wież

W tym wyglądzie brama szczęśliwie

przetrwala do 1812 r., gdy rozpocząl się

Skitu Maniawskiego.

demontaż stanislawowskich fortyfikacji.

Postanowilem sprawdzić,

Wówczas bez śladu znikly obie marmu-

jak wyglądala naprawdę.

PRACE ARCHEOLOGICZNE PRZY BRAMIE TYŚMIENICKIEJ, 2018 R.

rowe tablice. ,,Nie wiemy, czy zawinily tu

wladze miejskie, czy ekipa austriackiej

inżynierii, zajmująca się rozbiórką fortyfi-

IWAN BONDAREW

kacji" ­ pisal kronikarz na początku XIX w.

Pólksiężyc na kamieniu

W 1822 r. brama jeszcze stala, bo Au-

Nawet uczniowie wiedzą, że dawniej

striacy wykonali rysunki jej podziemnych

Stanislawów byl miastem-fortecą. Histo-

kazamatów. Wykorzystywano je jako ma-

rycy wiedzą więcej i twierdzą, że do wnę-

gazyny i wymagaly już nieznacznych re-

trza fortecy można bylo wejść przez dwie

montów. Na mapie kadastralnej z 1849 r. nie

bramy i jedną furtę dla pieszych ­ kolo ko-

ma już żadnych śladów po bramie Tyśmie-

ściola ormiańskiego.

nickiej. Możemy śmialo przypuszczać, że

Bramy byly bardziej kapitalnymi bu-

rozebrano ją pomiędzy 1822, a 1849 rokiem.

dowlami i oprócz pieszych przepuszczaly

Nielogiczna wieża

jeźdźców i wozy z towarem. Swe nazwy

TEN MODEL BRAMY

wzięly od kierunków w których prowadzi-

Przechodzimy teraz do najbardziej

TYŚMIENICKIEJ BARDZIEJ

ly ­ Halicka i Tyśmienicka. Pierwsza stala

interesującego momentu ­ jak wyglądala

PRZYPOMINA WIEŻĘ SKITU

na ulicy o tej samej nazwie, mniej-więcej

brama. Na podstawie analizy źródel kar-

MANIAWSKIEGO

w miejscu dzisiejszego centrum handlowe-

tograficznych i badań archeologicznych,

go ,,Merkury".

Modernizacji zaznala i brama Tyśmienicka.

historyk Zenowij Fedunkiw doszedl do

BRAMA TYŚMIENICKA

Historyk Sadok Barącz pisze, że ustawio-

Tyśmienicka znajdowala się obok dzi-

takiego wniosku:

siejszego gmachu glównego Akademii

no na niej figury świętych, także umiesz-

,,Brama byla przelotowym przejazdem

wcale. Kapitan Szyrkow byl inżynierem

Medycznej, również przy tej samej ul. Ha-

czono dwie czarne marmurowe tablice.

z wewnętrznymi i zewnętrznymi wrotami

Szyrkowa. Wywoluje ono jednak wię-

wieża nad bramą byla po prostu wieżą

lickiej. Jej resztki odkopano podczas prac

cej pytań, niż daje odpowiedzi. Jest tam

Z zewnątrz zlotymi literami napisano po

i dwoma podnoszonymi przęslami zwo-

remontowych w 2018 r. na skrzyżowaniu

glówne wejście i dwie boczne poterny,

stanislawowskiego ratusza, która trafila

lacinie taki tekst:

dzonego mostu. Posiadala prostokątne

ulic Halickiej i Lesi Ukrainki. Wywolalo to

most zwodzony, a nad tym widnieje wy-

w pole widzenia wojskowego poza bramą.

,,Forteca ta daleko napawa strachem.

przybrane komory (po dwie z każdej stro-

prawdziwą sensację krajoznawczą.

soka wieża zwieńczona kopulą. Nie od-

Na austriackich pocztówkach szpila ra-

ny), poterny w ksztalcie przejściowych ko-

Wojowniczy Mars i Bellona niech odstąpią

tuszowej wieży sterczy akurat pośrodku

Historyk Zenowij Fedunkiw, biorący

rytarzy z wyjściami na prawy i lewy taras.

powiada to zupelnie logice architektury

od miasta.

ulicy Halickiej.

udzial w pracach archeologicznych, prze-

Część nadziemna byla widoczną częścią

obronnej XVII-XVIII w. Bastiony starano

Wrogów nie zlękla się, od wojennych trąb

prowadzil gruntowne badania, których

komunikacyjno-obronnego kompleksu.

się ukryć jak najglębiej w walach. Archi-

nie drgnęla.

Rekonstrukcja

wynikiem byly ,,Sprawozdania z badań

tekci zdawali sobie sprawę, że wysokie

Resztę urządzenia obronnego umieszczo-

Obrońcy wytrzymali do końca,

w bialym kamieniu

resztek bramy Tyśmienickiej Stanisla-

budowle są idealnym celem dla wrogich

no w trzonie walu i pozostawala niewi-

Wrogów wycieńczyli i, z pomocą Bożą,

wowskiej fortecy". Otóż, wedlug niego,

doczną, jej cechą charakterystyczną bylo

armat.

Pomogli księciu wykonać swój obowiązek

A co z wieżami, o których wspominal

bramę wybudowano na początku lat 1660.

to, że w polowie wtopiona byla w wal".

W innych zamkach z tego okresu ­

do końca".

Benedykt Ploszczański? Prawdopodobnie

wraz z innymi umocnieniami obronnymi.

W centrum brany byla arka, przez

w Podhorcach czy Użhorodzie ­ bramy

byly one drewniane i slużyly jedynie jako

Architektem byl francuski inżynier woj-

którą wjeżdżaly wozy i wchodzili ludzie.

prawie nie wyróżniają się z masywu mu-

Na stronie wewnętrznej napis byl bar-

miejsce obserwacji o zbliżaniu się wroga

rów obronnych. W czasie oblężenia bramy

skowy podpulkownik François Corassini.

Po obu stronach arki umieszczone byly

dziej lakoniczny: ,,Bóg gniewem swoim

do miasta. Może krajoznawca się pomylil,

są najslabszymi elementami obrony. Arty-

Interesujące jest to, że we wzmiankach

tunele-poterny, przez które obrońcy szyb-

i karą swą odpędzil wrogów od narodu

bo najwyższym punktem w mieście byla

ko mogli dotrzeć do swoich pozycji na ta-

leria wroga przede wszystkim na nich kon-

historycznych brama figuruje pod róż-

swego".

wieża ratuszowa, z której wlaśnie obser-

rasach. Ogólną glębokość bramy możemy

centruje swój ogień. Ciekawe ­ ile czasu

nymi nazwami: Tyśmienicka, Lysiecka,

Interesujące, jakie figury świętych

wowano okolice.

wytrzymalaby taka ,,wieża z Pizzy" przy

ocenić na okolo 17,1 m.

a nawet ­ Kamieniecka. Taka rozbieżność

dekorowaly wjazd do miasta? Logicznie

A ponadto historycy w przeszlości

zmasowanym ogniu.

Istnieje graficzne przedstawienie bra-

nazw wskazuje, że szlak za bramą prowa-

przypuszczając, możemy stwierdzić, że

dość swobodnie traktowali terminy for-

Po co więc tak ją budowano? Istnie-

my Tyśmienickiej, wykonane w latach

dzil w różnych kierunkach. Jedna odnoga

wspomnianych Marsa i jego malżonki,

teczne. Na przyklad, Urlich von Verdum

60. XVIII w. przez rosyjskiego kapitana

je przypuszczenie, że nie budowano jej

prowadzila do Lyśca, inna zakręcala do

Bellony. Byli to jednak bogowie antyczni,

wspomina, że umocnienia Stanislawowa

Tyśmienicy i dalej ­ na Kamieniec Podolski.

skladaly się z sześciu regularnych baszt

Jak wyglądala brama, dokladnie nie

ziemnych z palisadą. Jak wyobrażają so-

wiemy, bo nie zachowaly się żadne jej ry-

bie Czytelnicy ziemną wieżę? Coś tu sam

sunki. Ale jest opis podróżnika Ulricha von

podróżnik poplątal, lub nazwal basztami

Verdum, który w 1672 r. odwiedzil nasze

ziemne bastiony ­ których akurat bylo

miasto. Zauważyl on, że Stanislawów ,,Ma

sześć.

trzy bramy, zbudowane z kamienia; na jed-

Jak więc naprawdę wyglądala brama

nej z nich wznosi się pólksiężyc".

Tyśmienicka? Wedlug mnie, najbardziej

Najprawdopodobniej, pólksiężyc byl

udaną jest rekonstrukcja Stanislawa Bur-

wlaśnie na bramie Tyśmienickiej, prowa-

czaka. Po fachowych konsultacjach z histo-

dzącej na wschód, skąd często napadali

rykiem Zenowijem Fedunkiwem, przedsta-

miasto Tatarzy.

wil on swoją wersję bramy. Widzimy arkę

Natomiast XIX-wieczny historyk Bene-

z bocznymi podernami i marmurowymi ta-

dykt Ploszczański dodal, że przed każdą

blicami z lacińskimi napisami, nisze z figu-

bramą byl most zwodzony, bramy umiesz-

rami świętych i herb Potockich na ozdobnej

czone byly w tyle walu, a górą byly wieże,

tarczy. Wygląda to calkiem logicznie.

na których w dzień i w nocy dyżurowala

Artysta przypuszcza, że brama wy-

straż miejska.

różniala się na tle czerwonych ceglanych

Jakkolwiek bylo ­ brama przeszla swój

murów swoim bialym kolorem, gdyż wy-

chrzest bojowy w 1672 r., gdy przez nią nie

lożona byla bialym gipsowym kamieniem

zdolala dostać się do miasta olbrzymia ar-

z Gór Wolczanieckich. Byl to glówny

mia turecka Ibrahima Paszy.

wjazd do miasta i musial wyglądać do-

stojnie. Rekonstrukcja wygląda na bardzo

Zloto na czarnym kamieniu

prawdopodobną. Jej prawdopodobień-

Kolejny wlaściciel Stanislawowa,

stwo można sprawdzić jedynie odnajdując

Józef Potocki, w latach 1734­1737 prze-

w archiwach oryginalne rysunki bramy Ty-

prowadzil szeroką rekonstrukcję fortecy.

śmienickiej. Ale dopóki ich nie znaleziono,

Jej autorami byli syn magnata Stanislaw

dobrze byloby zmienić rysunek na pylonie

BRAMA ZAMKU W PODHORCACH. WYGLĄD OBECNY

i szwedzki inżynier Christian Dahlke.

turystycznym.