29

nr 22 (482) 28.11.­17.12.2025

Okruchy historii

www.kuriergalicyjski.com

Groby Ormian lwowskich na Cmentarzu Lyczakowskim (cz. 12)

Na polu 50. Cmentarza

żywy i bezpośredni. Wtedy padaly skry za-

Lyczakowskiego znajduje

palu z Jego oczu, a milość dla piękna wyra-

żala się nawet w geście, jak i w tonie glosu.

się grób Bronislawy

Sam porwany, umial też pociągnąć i porwać

Wójcik- Keuprulian (1890­

innych dla piękna, które milowal i dla sztu-

1938), aktywnej dzialaczki

ki, z którą z największą boleścią, wyrażoną

Archidiecezjalnego

w jednym z Jego obrazów, bral rozbrat, gdy

Związku Ormian (AZO)

zostal powolany na wysokie stanowisko

we Lwowie, doktor

inspektora w naszym szkolnictwie... Roz-

milowanie się Jego bowiem w pięknie arty-

habilitowanej w dziedzinie

stycznym i sztuce bylo tylko przeblyskiem

muzykologii i jej męża inż.

tej nawskroś pięknej duszy, którą pociągalo

Garabeta Keupruliana

i czarowalo wszelkie piękno moralne i du-

(1884­1939), również

chowe. Byla to dusza w calym tego slowa

czlonka AZO i lektora

znaczeniu: ,,anima candida" i to co się nazy-

języka ormiańskiego

wa w pelni dusza piękna. A również jak Go

ANTONI STEFANOWICZ

porywalo piękno moralne, dla którego mial

na Uniwersytetach

krajowym inspektorem szkolnym i czlon-

niezwykle delikatny zmysl i niezwykle sub-

Lwowskim

GARABET KEUPRULIAN

kiem Galicyjskiej Rady Szkolnej Krajowej.

telne odczucie, tak Jego mierzilo wszelkie

i Warszawskim. O ich

ormiańskokatolickiego, byli Antoni Ste-

zlo, tylko, że nie wyszukiwal On zla w dru-

W tymże roku razem z rodziną zamieszkal

GROBOWIEC RODZINY

dzialalności we Lwowie

fanowicz (1858­1929), wybitny artysta-

gich, a jedynie tylko nie przebaczal sobie

w stylowej romantycznej willi przy ulicy

STEFANOWICZÓW

na rzecz wspólnoty

-malarz i pedagog oraz syn jego Kajetan

samemu...".

Herburtów, w prestiżowej dzielnicy lwow-

ormiańskiej i Kościola

Stefanowicz, artysta-malarz, jeden z naj-

Wybitnym przedstawicielem secesji

skiej. Od 1895 roku byl czlonkiem dyrekcji

komisjach konkursowych. Krzysztof Stefa-

ormiańskokatolickiego

wybitniejszych przedstawicieli lwowskiej

lwowskiej byl syn Antoniego Stefanowicza

Towarzystwa przyjaciól Sztuk Pięknych we

nowicz w 2007 roku w życiorysie swego

secesji, legionista, rotmistrz I Pulku Ula-

pradziada napisal: ,,Dla wspólczesnych

­ Kajetan Krzysztof (1886­1920), absolwent

Lwowie. Byl czlowiekiem niezwykle pra-

pisaliśmy w ,,Nowym

nów Legionowych Józefa Pilsudskiego,

Akademii Sztuk Pięknych (ASP) w Krako-

cowitym i aktywnym. W 1911 roku cesarz

Antoni Stefanowicz byl nieklamanym au-

Kurierze Galicyjskim"

polegly na polu chwaly w 1920 roku w 34

wie. Po zakończeniu ASP K. Stefanowicz

Franciszek Józef I odznaczyl A. Stefanowi-

torytetem moralnym, artystą uznanym

(nr 20, 31 października ­

roku życia. Antoniego Stefanowicza po-

dwa lata studiowal w Monachium, zaś w la-

cza Orderem Żelaznej Korony III klasy. Za

i cienionym, a jednocześnie czlowiekiem

13 listopada 2025).

chowano w grobowcu rodzinnym na polu

tach 1911­1913 w Paryżu. Artysta zostawil

zaslugi polożone w rozwoju szkolnictwa ga-

skromnym, gorącym patriotą polskim, glę-

nr 50. W tymże grobowcu pochowana jest

po sobie bogatą spuściznę w dzielach ma-

licyjskiego zostal też odznaczony Medalem

boko osadzonym w swych ormiańskich ko-

jego malżonka Maria Stefanowiczowa (zm.

larskich i grafice. Byl bardzo ceniony jako

jubileuszowym i Krzyżem jubileuszowym.

rzeniach... Pozostala po Nim spuścizna ar-

JURIJ SMIRNOW

13.XI.1917), która pochodzila z lwowskiej

projektant wnętrz. Fascynowala go sztu-

Od 1902 byl doradcą arcybiskupa Józefa

tystyczna, ale też pamięć wielkiej i pięknej

W 1934 roku B. Wójcik-Keuprulian

ormiańskiej rodziny Krzysztofowiczów.

ka Wschodu. W czasie I wojny światowej

Teodorowicza w sprawach artystycznego

tradycji". Antoni Stefanowicz zmarl 17 grud-

zaproszono do stalego udzialu w pracach

Wychowali syna Kajetana Stefanowicza

wstąpil do Pierwszej Brygady Legionów,

nia 1929 roku we Lwowie i zostal pochowa-

ozdobienia i przebudowy lwowskiej Kate-

warszawskiego Instytutu im. Fryderyka

(1886­1920) - pochowanego w alei zaslu-

walczyl w 1 Pulku Ulanów legionowych,

dry Ormiańskiej. Bez jego rady arcybiskup

ny w rodzinnym grobowcu na Cmentarzu

Chopina, byla też mianowana czlonkiem

żonych Cmentarza Orląt lwowskich - oraz

z 1918 r. ­ w 1 Pulku Szwoleżerów. Zginąl

nie przyjmowal żadnych poważnych decy-

Lyczakowskim obok żony Marii z Krzyszto-

Zarządu Instytutu i komisji przygotowu-

córkę Emilię Polakową (1885­1938), żonę

pod Rohaczewem nad Sluczą 29.09.1920

zji w sprawach przebudowy i ozdobienia

fowiczów, zmarlej wcześniej, mianowicie 13

jącej kompletną edycję dziel Chopina. Od

dr. Tadeusza Polaka, prezesa lwowskiej

roku w 34 roku życia. W czasie wojny pol-

katedry, m.in. nową polichromią (chodzi

listopada 1917 roku. W pogrzebie Antonie-

tego czasu ona razem z rodziną (z mężem

Izby Skarbowej. Byla ona cenioną dzia-

sko-radzieckiej zostal odznaczony krzyżem

go Stefanowicza z Katedry Ormiańskiej na

o slynne freski Jana Henryka Rosena) i mo-

i córką Anahid) przeniosla się na stale do

laczką spoleczną, radną miasta Lwowa,

Cmentarz Lyczakowski wzięlo udzial kilka

Virtuti Militari V klasy, krzyżem Walecz-

zaikami Józefa Mehoffera. Jako aktywny

Warszawy. Garabed Keuprulian również

aktywną dzialaczką AZO, między innymi

nych, Krzyżem Niepodleglości, Krzyżem

parafianin zajmowal się tą pracą z zapalem

tysięcy osób. Nabożeństwo żalobne odpra-

aktywnie dzialal w AZO we Lwowie. Od

organizatorką slynnych ,,balów ormiań-

Obrony Lwowa, awansowany pośmiertnie

i absolutnie bezinteresownie. W odrodzo-

wil i ceremonii pogrzebowej przewodni-

1933 roku po śmierci ks. Bogdana Dawido-

skich" w przedwojennym Lwowie.

do stopnia rotmistrza. Pochowany zostal

nej Polsce Antoni Stefanowicz pelnil obo-

czyl JE. ks. arcybiskup Józef Teodorowicz,

wicza pracowal jako lektor języka ormiań-

Rodzina Stefanowiczów pochodzila

24 października 1920 roku na Cmentarzu

wiązki naczelnika wydzialu szkolnictwa

metropolita ormiańskokatolicki lwowski.

skiego na Uniwersytecie Jana Kazimierza

z Ormian bukowińskich. Inni przedsta-

Orląt we Lwowie. Na jego grobie wzniesiono

zawodowego w kuratorium Lwowskiego

On też wyglosil mowę żalobną nad trum-

we Lwowie, a od 1934 roku również na

wiciele tej rodziny też aktywnie dzialali

pomnik wykonany w firmie Henryka Perie-

ną swego przyjaciela bardzo zaslużonego

Okręgu Szkolnego. Od roku 1924 przeszedl

Uniwersytecie Warszawskim. Byl jedy-

w życiu parafii ormiańskich, na przyklad

dla Lwowa i parafii ormiańskokatolickiej.

ra. Na Cmentarzu Orląt znajdują się groby

na emeryturę, lecz nie zaniechal pracy ar-

nym w Polsce lektorem języka ormiań-

w Suczawie i w Stanislawowie. Antoni Ste-

także innych osób pochodzenia ormiańskie-

tystycznej. Prezydent Rzeczypospolitej od-

Arcybiskup między innymi powiedzial: ,,Tu

skiego, ,,obowiązki swoje pelnil sumiennie

fanowicz urodzil się w Toutrach w powiecie

go, mianowicie, Kazimierza Augustynowi-

znaczyl Antoniego Stefanowicza Krzyżem

wlaśnie, w tej Katedrze, w której się dziś

i z zapalem". Wspólpracowal z redakcją

kaucmańskim na Bukowinie. Byl najstar-

cza, Antoniego Dawidowicza, Kazimierza

Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski. Jego

odprawiają egzekwie za Jego duszę, nie tak

,,Poslańca św. Grzegorza", przygotowal do

szym synem Kajetana i Emilii. Antoni od

spuścizna artystyczna to portrety i kra-

jeszcze dawno widywalem Go i rozmawia-

Eminowicza, Aleksandra Issakiewicza, Ro-

druku pierwszą w Polsce gramatykę i pod-

wczesnej mlodości byl zachwycony malo-

lem o sprawach artystycznych, związanych

berta Jana Roszko. Dla opieki nad grobami

jobrazy. Ale nie tylko. Obrazy jego zdobią

ręcznik języka ormiańskiego wraz z pol-

waniem, wykazywal niepospolity talent.

poleglych żolnierzy powstala Straż Mogil

kilka prestiżowych gmachów lwowskich,

z rekonstrukcją tego domu Bożego. Ileż to

sko-ormiańskim slownikiem. W latach 30.

Po ukończeniu gimnazjum w Czerniowcach,

Polskich Bohaterów. Jedną z najbardziej ak-

między innymi gmach Wielkiego Teatru

razy korzystalem z Jego światlej rady, za-

Bronislawa Wójcik-Kieuprulian i jej mąż

rozpocząl studia w Akademii Sztuk Pięk-

tywnych dzialaczek Straży Mogil Polskich

Miejskiego (Opery Lwowskiej). Bral ak-

wsze nacechowanej nieslychanie subtel-

często chorowali. Jak napisal St. Donigie-

nych w Wiedniu. Po ukończeniu studiów

tywny udzial w wystawach lwowskiego

nym a realnym odczuciem piękna w sztuce.

Bohaterów byla Jadwiga Zarugiewiczo-

wicz ,,obrana przez nią praca umyslowa

wybral drogę pedagogiczną, zdal egzamin

Towarzystwa Sztuk Pięknych, w Salonach

A nie byly to nigdy pedantyczne, uczone

wa, pochodząca ze znanej rodziny Ormian

już od wczesnej mlodości wyczerpala

przed komisją egzaminacyjną przy ck. Mi-

galicyjskich (urodzona w Kutach, z domu

Artystów Lwowskich. Jego ,,Portret pani P."

spostrzeżenia i uwagi. Jego bowiem naw-

i zlamala jej cialo, choć duch byl potężny

nisterstwie Oświaty w Wiedniu i uzyskal

Bohosiewiczówna), żona dyrektora banku

na Powszechnej Wystawie Krajowej w 1928

skroś artystyczna dusza drgala cala w każ-

i rwal się do pracy". Zmarla w Warszawie

stopień profesora rysunków w szkolach

Andrzeja Zarugiewicza, aktywnego dziala-

roku w Poznaniu zostal wyróżniony zlotym

dym zetknięciu z pięknem i przelewala się

11 kwietnia 1938 roku w wieku 48 lat.

średnich. Karierę zawodową rozpocząl we

w entuzjazm jakiś mlodzieńczy, zawsze tak

cza AZO, czlonka Rady Nadzorczej banku

medalem. Aktywnie udzielal się w licznych

Zgodnie z życzeniem wyrażonym przed

Lwowie jako zastępca nauczyciela rysun-

,,Mons Pius". Ich syn Konstanty zginąl pod

śmiercią zwloki jej przewieziono do Lwo-

ków w szkole realnej. Z czasem otrzymal

Zadwórzem w bitwie z konnicą Budion-

wa i pochowano na Cmentarzu Lyczakow-

stanowisko profesora rysunków w gimna-

nego. 29 października 1925 roku wlaśnie

skim na polu nr 50. Chowano ją z Katedry

zjach państwowym w Drohobyczu i Stani-

Jadwiga Zarugiewiczowa wskazala zwloki

ormiańskiej. Mszę żalobną odprawil ks.

slawowie. Na tym stanowisku odznaczyl

Nieznanego Żolnierza, które z Cmentarza

infulat Dionizy Kajetanowicz. Odegrano

się gorliwością i nowym podejściem peda-

Orląt zostaly uroczyście przeniesione do

marsz żalobny Chopina. Nad grobem pieśń

gogicznym, umial zainteresować uczniów

Warszawy.

Z ormiańskiej rodziny z Kamieńca Podol-

żalobną odśpiewali czlonkowie Zarządu

pięknością rysunku i koloru. Jego sukcesy

skiego pochodzil Michal Rolle (1865­1932),

AZO, redakcji ,,Poslańca św. Grzegorza"

jako nauczyciela zauważyl profesor Jan

syn Józefa Antoniego cenionego pisarza

i choru katedralnego. Garabed Keupru-

Niepomucen Franke (1846­1918), byly

i badacza historii Podola. M. Rolle byl

lian zmarl 15 maja 1939 roku we Lwowie

rektor politechniki lwowskiej i organiza-

dziennikarzem, historykiem, literatem. Od

i zostal pochowany obok żony. Grób Keu-

tor średniego szkolnictwa zawodowego,

1895 r. pracowal w ,,Gazecie Lwowskiej"

rulianów z czasem byl zapomniany, zaś

krajowy inspektor szkól realnych i prze-

jako sekretarz redakcji i zastępca redakto-

w latach 20. XXI wieku staraniem pracow-

myslowych. Dzialalnością pedagogiczną

ra naczelnego. Byl sekretarzem komitetu

ników Muzeum ,,Cmentarz Lyczakowski"

Antoniego Stefanowicza zainteresowal się

budowy pomnika Adama Mickiewicza we

odnaleziono go i ku pamięci Bronislawy

też Michal Bobrzyński, wówczas wicepre-

Lwowie, prezesem Towarzystwa Dzienni-

i Garabeta Keuprulianów ustawiono po-

zydent galicyjskiej Szkolnej Rady Krajowej,

karzy Polskich we Lwowie i wiceprezesem

mnik z odpowiednim napisem.

późniejszy Namiestnik Galicji i Lodomerii.

Zarządu Glównego tegoż Towarzystwa

Wśród artystów-malarzy pochodzenia

Już w 1892 roku Stefanowicz otrzymal no-

w Warszawie. W 1920 roku należal do

ormiańskiego pochowanych na cmentarzu

minację na stanowisko referenta w Szkolnej

czlonków-zalożycieli Towarzystwa Polsko-

wyróżniają się Stefanowicze ­ ojciec Anto-

Radzie Krajowej. Napisal dwa podręczniki

-Ormiańskiego. Drukowal swoje szkice hi-

ni i syn Kajetan. Jak pisze Krzysztof Ste-

metodyczne dla nauczycieli szkól wydzialo-

storyczne, recenzje i gawędy w ,,Tygodniku

fanowicz z Krakowa, najwybitniejszymi

wych i seminariów nauczycielskich. W roku

ilustrowanym", ,,Kurierze Warszawskim",

przedstawicielami rodziny Stefanowiczów

1906 zostal mianowany centralnym inspek-

krakowskim ,,Czasie", etc. Wspólpracowal

we Lwowie, poza ks. Samuelem Cyrylem

torem dla kierunku artystycznego w za-

z Liceum Krzemienieckim. Pochowany na

Stefanowiczem (1755­1858), arcybisku-

wodowych szkolach przemyslowych calej

POMNIK NA GROBIE RODZINY KEUPRULIANÓW

Cmentarzu Lyczakowskim na polu nr 13.

pem, metropolitą lwowskim obrządku

Austrii. W roku 1902 zostal mianowany