20

nr 23­24 (483­484) 19.12. 2025­15.01.2026

Rozmowy Kuriera

www.kuriergalicyjski.com

Dlaczego należy pielęgnować stare groby?  (część 1)

Z dr URSZULĄ

OLBROMSKĄ,

historykiem sztuki,

rozmawiala ANNA

GORDIJEWSKA.

W listopadzie ukazala się Pani

książka pt. O pamięci w kamie-

niu wyrytej. Polskie mogily na

cmentarzach pogranicza pol-

sko-ukraińskiego. Wydawcą

jest Narodowy Instytut Pol-

skiego Dziedzictwa Kulturo-

wego za Granicą Polonika. Pro-

szę powiedzieć, czego dotyczy

ta publikacja?

Książka opowiada o polskiej spolecz-

ności, po której zostaly groby na części

BRAMA WIODĄCA NA CMENTARZ KATOLICKI (POLSKI) W JAWOROWIE

cmentarzy województwa lwowskie-

go, w obecnych rejonach: mościskim,

cmentarza z polskimi, ale też opisa-

spelnić. Jednym z nich bylo wybudo-

jaworowskim, starosamborskim oraz

nymi cyrylicą grobami, podczas ba-

wanie kaplicy cmentarnej, inne to kon-

w kilku miejscowościach rejonu żól-

dań nie byla dostępna ze względu na

kretne rozplanowanie uwzględniające

kiewskiego, rawskiego, samborskiego

zachwaszczenie, podobnie w Sokalu

chociażby ustawianie kamiennych

także w Sokalu i Komarnie. Lącznie to

i w Sąsiadowicach.

nagrobków przy ogrodzeniu, tworzenie

ponad sześćdziesiąt cmentarzy. Zo-

Ogólnie można stwierdzić, że na więk-

alei grobowców itd. W badanym terenie

staly one objęte przeze mnie badania-

szości dużych cmentarzy polskie gro-

zachowalo się kilka kaplic o interesu-

mi ­ od roku 2006 do 2019, w których

by można rozpoznać glownie po zanie-

jącej architekturze. Niestety, niewiele

wyniku zgromadzilam archiwum

dbaniu: nagrobki często bywają pobite,

z nich to kaplice cmentarne. Takie wy-

liczące kilka tysięcy kart oraz foto-

rozczlonkowane, groby są zarośnięte,

budowano w Dobromilu, Mościskach,

grafie dokumentacyjne. Najstarszy

wiernych w życie parafialne i opiekę

rzecz podtrzymania polskiego dzie-

zwlaszcza te w ogrodzeniach, które

Starej Soli, Komarnie, mala kapliczka

zewidencjonowany grób pochodzi

nad cmentarzami. Gdy przypomnę

dzictwa kulturowego. Najważniej-

porastają krzewy i drzewka. Niestety,

w Starym Samborze, Krakowcu. Ale

z 1808 roku, a badania zamykają się

sobie zaniedbane, zarośnięte cmen-

szym zadaniem bylo skonstruowanie

polskie nieużytkowane groby są wy-

wlaściciele dóbr i bogaci obywatele

rokiem 1945. Opracowanie wszyst-

tarze z początków moich wyjazdów

ogrodzenia, ale też oczyszczono caly

korzystywane do tworzenia śmietnisk

(obywatel to osoba posiadająca lokal-

kich cmentarzy nie bylo możliwe ze

i porównam ze stanem obecnym ­ to

cmentarz ze starodrzewu i chwastów,

­ mimo zakazu wladz. Należy nad-

ności w mieście) budowali kaplice gro-

względu na stosunkowo krótki czas

różnica na korzyść jest naprawdę wi-

wykonano prace pielęgnacyjne a na-

mienić, że przy kilku kościolach po-

bowe. I tak do najciekawszych należy

badań i skromność osobową ,,ekipy".

doczna. Tutaj należy też z szacunkiem

wet konserwatorskie ­ którym patro-

zostaly nagrobki wlaścicieli dóbr oraz

zaliczyć kaplicę grobową Kulpińskich

Także opowiedzenie o tym, co zawie-

wspomnieć o polskich spolecznych

nowala Polonika. I to wszystko dzięki

kolatorów, np. w Felsztynie, Nowym

i Piekarskich w Hussakowie, klasycy-

ra książka, czyli wraz z opracowywa-

opiekunach cmentarzy, którzy kil-

aktywności Zofii Michniewicz, pre-

Mieście, Myślatyczach i przy cerkwi

zującą kaplicę oo. jezuitów w Chyrowie

niem dwadzieścia lat pracy.

ka nekropolii ocalili od calkowitego

zesce miejscowego oddzialu Towarzy-

w Lipnikach.

(na tym cmentarzu jest jeszcze druga

zaniedbania. ,,Epoka" wolontariatów

stwa Kultury Polskiej Ziemi Lwow-

kaplica z kryptą), neogotycką Lacho-

Czemu Pani nadala jej taki

Smutny to obraz. Należy są-

dopiero się rozpoczynala.

skiej oraz zaktywizowanych przez

wiczów na polskim cmentarzu w Jawo-

tytul?

dzić, że te zaniedbania wyni-

nią Polaków i Ukraińców. A cmentarz

rowie, Turbińskich w Sokalu, Wilczyń-

Proszę krótko opowiedzieć

kają glównie z wciąż malejące-

Inspiracją stala się dla mnie inskryp-

to wyjątkowy ze względu i na spoczy-

skich w Rawie Ruskiej, Lubieńskich

o cmentarzach z polskimi gro-

go środowiska polskiego. Kilka

cja z grobu Marii Pawlowskiej na

wających na nim zmarlych, ale także

w Krakowcu. Dwie kaplice: Drohojow-

bami, na których prowadzila

osób w podeszlym wieku nie

cmentarzu w Twierdzy:

ikonografię ­ tutaj znajdują się naj-

skich w Tamanowicach oraz Youngów

Pani badania.

jest w stanie zadbać o wszyst-

starsze krzyże i nagrobki pochodzą-

w Trzcieńcu zostaly wybudowane poza

kie groby. Ale pocieszający jest

CHODŹBYŚ BYL NIEWIERNY

Polskie groby znajdują się zarów-

ce z Brusna na Roztoczu, gdzie dzialal

obrębem cmentarzy i slużyly przez dlu-

fakt, że ­ jak Pani wspomnia-

BĄDŹ TAK MILOSIERNY

no na cmentarzach miejskich, jak też

slynny w calej Malopolsce Wschodniej

gie lata wiernym jako kościoly. Taką

la ­ księża poświęcają cmen-

DLA BOGA IMIENIA

wiejskich; niekiedy są to pojedyncze

ośrodek kamieniarski, glównie ru-

funkcję pelni do dzisiaj kaplica w Ko-

tarzom coraz więcej uwagi. No

NIERUSZ MI KAMIENIA

mogily. Jeśli chodzi o cmentarze miej-

siński, ale też bylo kilka warsztatów

marnie. Na cmentarzu przy klasztorze

i mamy wolontariuszy z Polski,

BO ZA WIEK MÓJ DLUGI

skie (komunalne), to Polacy, glównie

polskich. W tym miejscu chcialabym

w Sądowej Wiszni znajduje się malutka

chociaż naprzeciw ich aktyw-

TYLE MEJ ZASLUGI.

obrządku rzymskokatolickiego, spo-

jeszcze przywolać jako budujący przy-

kapliczka ozdobiona girlandami, a na

nej dzialalności stanęla wojna.

czywają na każdym z badanych. Część

klad drugi cmentarz ­ w Wereszycy.

cmentarzu w Mościskach grobowiec

dawnych miast lub miasteczek straci-

Uświadomila mi ona smutną prawdę, że

Jest to cmentarz ,,wyrwany lasowi",

Szalbotów o interesującej architektu-

Cmentarze to nie tylko gro-

la status miejski i są obecnie osiedla-

po większości ludzi pozostaje w pamię-

gdyż znajduje się na terenie poligo-

rze. Każda z tych kaplic ma swoją histo-

by, ale też cala infrastruktura,

mi a nawet wsiami, jednak cmentarze

ci potomnych jedynie to, co zapisano na

nu wojskowego. Opiekun cmentarza

rię. Podobnie z budowy, dekoracji i na-

czyli malowniczy starodrzew,

wieloobrządkowe pozostaly. Najwię-

grobie i to tylko tak dlugo, jak on ist-

z gminy zajmuje się jego utrzymaniem,

pisu na nagrobkach można odtworzyć

który niszczy pomniki i groby,

cej polskich grobów pozostalo w Rawie

nieje. Dlatego też celem mojej publikacji

ale też wydobywa z zarośli nagrobki

i zbudować opowieść o osobie i spolecz-

bluszcz który zaslania napi-

Ruskiej, Sokalu, Mościskach, Dobro-

bylo ocalenie od zapomnienia jak naj-

i wkomponowuje je w teren cmentarza.

ności, w której sklad wchodzil zmarly.

sy i penetruje zarówno podloże

milu, Chyrowie, Komarnie i Krakow-

większej liczby moich rodaków, którzy

Są to nagrobki glównie ukraińskie, ale

I tym zajęlam się w mojej książce.

jak i strukturę kamienia, wody

cu. Na terenach wiejskich zmarlych

niegdyś zamieszkiwali ten rejon, byli

także z początku XIX wieku ­ polskie.

gruntowe zalewające krypty

Proszę więc nam trochę przy-

Polaków grzebano na cmentarzach

zwyklymi ludźmi, ale też wyróżniali

Nieużytkowany jest cmentarz Ma-

i grobowce. Co jeszcze?

bliżyć, na czym polegaly Pani

katolickich. W miejscowościach za-

się w różnych dziedzinach życia.

zurski w Blozwie; parafianie dba-

prace badawcze?

mieszkalych przez ludność mieszaną

ją o jego utrzymanie. W Lanowicach

Cmentarze w obecnym usytuowaniu

Jak przebiegaly prace terenowe?

narodowościowo i obrządkowo, wy-

obok starego cmentarza usytuowano

zostaly zalożone zgodnie z rozporzą-

Polegaly one na odnalezieniu grobów

tyczano zazwyczaj oddzielne tereny

Najpierw musialam odnaleźć cmen-

nowy, podobnie w Pnikucie. Nie doko-

dzeniami wladz austriackich, w koń-

z polskimi napisami, bądź bezimien-

grzebalne dla zmarlych katolików ob-

tarze. Tutaj pomocą slużyli mi Polacy

nuje się już pochówków na cmentarzu

cu XVIII i na początku XIX wieku.

nych wskazanych przez osoby znają-

rządku zachodniego i wschodniego.

z tamtych terenów, którzy obecnie

przy klasztorze reformatów w Sądo-

Niewiele z nich wytyczono później.

ce cmentarz. Nie bylo to zawsze latwe,

Jeżeli nie bylo to możliwe, wówczas

mieszkają w Polsce, glównie w Prze-

wej Wiszni; tutaj groby są przemie-

Musialy one spelniać konkretne wy-

gdyż dostęp do wielu polskich mogil

wydzielano we wspólnej przestrze-

myślu i są czlonkami regionalnych

szane. W Kościejowie najstarsza część

magania. Ale nie wszystkie udalo się

byl mocno utrudniony, więc trzeba

ni obszary lub kwatery na pochówki

towarzystw. Niejednokrotnie jeź-

się bylo mocno natrudzić by wykonać

polskie i ukraińskie. Jednak na części

dzili ze mną oraz osobami biorącymi

pomiary, spisać napisy i wykonać fo-

cmentarzy mogily są przemieszane.

udzial w pracach do swoich rodzin-

tografie. Przy takich pracach ważne

W polskich wsiach, ale także w części

nych wsi i miast. Ich wszechstron-

bylo również zebranie na miejscu jak

miast, zakladano polskie cmentarze

na wiedza, sentyment do miejsc za-

największej ilości wszelkich infor-

parafialne.

pamiętanych z dzieciństwa i chęć

macji dotyczących i cmentarza, i po-

zachowania pamięci o swoich ro-

szczególnych zmarlych oraz historii

Jak obecnie funkcjonują te

dakach, a także pomoc w nawiąza-

miejscowości. Opracowywania tych

cmentarze?

niu kontaktów z ludnością polską

danych dokonuje się już później po-

slugując się zebranym materialem

Część starych polskich cmentarzy jest

po tamtej stronie granicy, byla nie-

źródlowym.

zamknięta, nie dokonuje się na nich

oceniona. Na miejscu w prace an-

pochówków. Tak jest np. na cmentarzu

gażowali się glównie Polacy, ale też

Na dzisiaj dziękuję, a na dal-

katolickim, zwanym w tradycji lokal-

Ukraińcy. Z serdecznością wspo-

sze tematy wchodzące w zakres

nej polskim, w Jaworowie. Ten cmen-

minam bezinteresowność polskich

książki porozmawiamy w na-

tarz to dla mnie wzorcowy przyklad

księży na Ukrainie, którzy tak bar-

stępnej części.

dzialalności lokalnej spoleczności na

dzo w ostatnich latach aktywizują

FRAGMENT CMENTARZA PRZYKLASZTORNEGO W SĄDOWEJ WISZNI