34

nr 23­24 (483­484) 19.12. 2025­15.01.2026

Kurier kulturalny

www.kuriergalicyjski.com

,,Poza tą treścią przedstawioną z niezwyklą potęgą wyrazu niektóre z kompozycyj

Schulza zdają się prawie zbliżać do idealu Czystej Formy..."

(S. I. Witkiewicz, Wywiad z Brunonem Schulzem)

Schulz i Witkacy: dyskurs odrębnych światów

W historii polskiej

przeobrażal się w uniwersum

w drodze życiowej, pochodzeniu

literatury dwudziestolecia

zaś najbliższe otoczenie w arenę

i dojrzewaniu do funkcji artysty

metafizycznych metamorfoz.

w spoleczeństwie. Wszak każdy

międzywojennego

Wedlug wybitnego znaw-

z nas jest rzeźbiony dlutem oso-

istnieją dwie osoby ­ dwie

cy tematu Jerzego Ficowskiego,

bistych doświadczeń i decyzji.

wizje ­ które wydają

do pierwszego spotkania Bru-

Poza niewątpliwym talentem

się odlegle niczym

no Schulza i Stanislawa Wit-

Brunona Schulza i Stanislawa

zachód od wschodu czy

kiewicza doszlo w 1925 roku

Ignacego Witkiewicza (oczy-

pólnoc od poludnia. Na

w Drohobyczu. Od tej chwili,

wiście każdego w swojej klasie),

aż do wrześniowej apokalipsy

jedynym punktem wspólnym,

jednym biegunie Bruno

1939 , ich drogi co pewien czas

jakiego mogę się doszukać, to

Schulz ­ nieśmialy

się krzyżowaly. Znamienne dla

obojętny stosunek do religii (nie

,,zawiadowca gabinetu

początków tej inspirującej zna-

mylić z duchowością).

rysunkowego", nauczyciel

jomości byly spotkania w Za-

Kiedy wizualizuję sobie ich

obsesyjnie przywiązany

kopanem, gdzie m.in. przewija

postacie, pojawia mi się przed

do zaściankowego

się postać Debory Vogel ­ au-

oczami pewne zdjęcie wykona-

torki tomu ,,Akacje kwitną".

ne w latach 30. w mieszkaniu

Drohobycza, tworzący

WITKACY

Jednak dopiero od 1934 roku

dr. Jana Kochanowskiego pod-

kontrowersyjne grafiki

WITKACY, PORTRET BRUNONA

ich wzajemne kontakty sta-

budowala swoją tożsamość. Ten

czas jednej z witkacowskich

SCHULZA, 1936

i wizjonerskie opowieści,

ją się bardziej bliskie i zażyle,

niespokojny okres zaowocowal

,,Maskarad". Na fotografii roz-

w których codzienna

czego wyrazem będzie częsta,

literatury. Diametralnie osobni,

poruszeniem środowisk twór-

poznajemy rzeczonego dr. Jana

rutyna przeistacza się

deklarowana przez obie strony

czych i pionierskimi teoriami

a jednak wspólni.

Kochanowskiego, Romana Ja-

w mit.

przyjaźń. Znaczący wplyw na

mającymi pomóc w ,,oswojeniu"

sińskiego, Stanislawa Igna-

W naturze ludzkiej różnice

poglębienie relacji mialo wyda-

i zrozumieniu rzeczywistości

cego Witkiewicza oraz Bruno

często prowadzą do wojny, ale

nie ,,Sklepów Cynamonowych"

w dobie ogólnej erozji wartości.

również do dialogu, który, choć

Schulza. Nawet w tej scenie,

PIOTR PROKOPIAK

U

Bruno Schulza, które to Witkacy

nie zawsze skutkuje konsensu-

Artyści na różny sposób pró-

zaaranżowanej tuż przed ma-

rodzony w 1892 roku pod

określil ,,zjawiskiem na granicy

bowali ogarnąć ferment i dez-

sem, to może stworzyć asumpt

kabrycznymi dla Europy wy-

zaborem

austriackim

genialności". Dla przykladu: syl-

aktualizację dotychczasowych,

do fascynacji i rozwoju w postaci

darzeniami, widać kontrast

w rodzinie zasymilowa-

westra 1934/35 spędzają razem

przestarzalych modeli (wzo-

innych możliwości, interpreta-

między interesującymi nas

nych Żydów. Nie znal języka he-

w mieszkaniu Witolda Gombro-

rów) porządku świata. Witkacy

cji, sprowokowania do zadawa-

indywidualnościami. Witka-

brajskiego ani nie przestrzegal

wicza (trzeciego z nowatorów

reaguje na to postulatem ,,Czy-

cy w swoim stylu prowoku-

nia kolejnych pytań odnośnie do

tradycyjnych zwyczajów religii

polskiej, a w istocie światowej

stej Formy" ­ teorią uniezależ-

wszystkiego, co dotyczy czlo-

je i przeraża. Z mefistofeliczną

mojżeszowej. W lutym 1936 ze-

prozy) przy ulicy Chocimskiej

nienia się sztuki od treści, na-

wieczej strony istnienia. Suge-

miną szczerzy niekompletne

rwal nominalną przynależność

w Warszawie.

tomiast Schulz podąża (ucieka)

ruję, że tak wlaśnie bylo w przy-

uzębienie i mierzy sztylecikiem

do gminy żydowskiej ze wzglę-

Interesującym

świadec-

w gląb ­ w ,,mityzację rzeczy-

padku piewcy Czystej Formy, jak

w krocze Schulza, jakby czyniąc

du na planowany ślub z Józefiną

twem dokumentującym bliskie

wistości", czyli nadanie blahym

również drohobyckiego autora

zlośliwą aluzję do obaw przy-

Szelińską. Biegle poslugiwal się

stosunki pisarzy jest ocalala,

,,Mityzacji rzeczywistości". Ich

i banalnym wydarzeniom ran-

jaciela przed kastracją. Tym-

językiem niemieckim, lecz to

skromna część koresponden-

gi mitu. Każdy z nich na różny

wzajemne kontakty nie nazwal-

czasem Schulz przytyka oczy

polszczyznę uznawal za swój ję-

cji oraz artykuly prasowe, które

sposób zareagowal na zaistnia-

bym przyjaźnią w sensie ste-

palcami, wydaje się wystraszo-

zyk ojczysty. Jego osobliwą bio-

znamiennie ilustrują zaistniale,

ly, identyczny problem ­ utra-

reotypowym. Raczej mamy tu

nym agresywną rzeczywisto-

grafię może nie do końca traf-

artystyczne porozumienie tych,

tę stabilnych punktów oparcia

przyklad specyficznej harmonii

ścią, cofającym się do wnętrza

nie podsumowuje stwierdzenie:

wydawać by się moglo skrajnie

wynikającej ze spotkania dwóch

w nowoczesnym świecie. Wit-

swojego jestestwa. ,,Wizjoner"

,,urodzil się jako Austriak, żyl

odmiennych intelektów. Dro-

kacy - ,,wariat zrozpaczony"

odmiennych person, nieprzysta-

niechcący ,,widzieć"! Wizjoner

jako Polak, zmarl jako Żyd".

hobyczanina intrygowal od-

(określenie Gombrowicza) pisal

wpatrzony w światy zalegają-

jących do banalnej i ordynarnej

W istocie byl Brunonem Schul-

ważny radykalizm i nieustę-

dramaty pelne groteski i apo-

ce w oplotkach jaźni, zstępują-

powszechności.

zem ­ polskim pisarzem żydow-

pliwość Witkacego. Tymczasem

W Europie zmaltretowanej

kaliptycznych obrazów, w któ-

cy do korzeni nawarstwionych

skiego pochodzenia. Na drugim

Witkacy dostrzegal w Schulzu

okrucieństwami I wojny świa-

rych atakowal i dopuszczal się

,,po drugiej stronie rzeczy".

­ Stanislaw Ignacy Witkiewicz,

niezwyklą wrażliwość, której

śmialych prowokacji. Schulz

towej konstytuowal się nowy

Przybrane przez artystów pozy

zwany Witkacym ­ ekscen-

być może sam odczuwal deficyt.

z kolei chowal się w stworzo-

lad. Po 123 latach nieistnie-

jasno  ilustrują  dychotomię

tryk, filozof, dramaturg, malarz,

Oczywiście bywal w stosunku

ny przez siebie mikrokosmos

w jednakim dla tych osobisto-

nia na mapie Europy odrodzo-

zalożyciel Firmy Portretowej,

do skromnego nauczyciela non-

Drohobycza, gdzie sklep ojca

ści spektrum historii polskiej

na Rzeczpospolita z mozolem

poddający swój organizm dra-

szalancki, a nawet protekcjo-

stycznym eksperymentom ze

nalny, jednak mial świadomość,

środkami odurzającymi; czlo-

że los zetknąl go z kimś wyjąt-

wiek, który swoją sztuką i ży-

kowym i dotychczas niespoty-

ciem nieustannie prowokowal,

kanym. Pisma wybrzmiewają

a nawet bulwersowal opinię

chęcią zbliżenia, badania dru-

publiczną. Dziś określono by go

giej strony, są przepelnione na-

mianem: ,,czlowiek orkiestra".

pięciem, aczkolwiek bez ochoty

Urodzil się w 1885 roku w War-

do rezygnacji z wlasnych po-

szawie w rodzinie szlacheckiej.

glądów na twórczość i rozu-

Nie uważal się za religijnego.

mienie świata. Roman Jasiński

W mlodości wiele podróżowal,

tak scharakteryzowal Schulza:

natomiast w czasie I wojny

,,okazal się czlowiekiem rów-

światowej walczyl w szeregach

nie delikatnym i dyskretnym,

armii Imperium Rosyjskie-

co nieefektownym". I wkrótce

go. Pod koniec 1917 roku zostal

dodaje: ,,Przecie Witkacy po-

zwolniony z wojska, a następ-

trafil i jego rozczmychać (czyli

nie byl świadkiem okoliczności

rozbudzić, rozruszać)". W ten oto

i konsekwencji rewolucji paź-

sposób przeciwieństwa stają się

dziernikowej. Te doświadcze-

dla siebie wzajemnym ubogace-

nia odcisnęly na jego psychice

niem, bo nie wątpię, że i Witka-

trwale piętno, które towarzy-

cy czerpal z tej znajomości okre-

szylo mu po powrocie do odro-

ślone, wymierne korzyści.

dzonej Rzeczypospolitej, a także

Stanislaw Ignacy Witkie-

pośrednio, wiele lat później stalo

wicz, którego artyzm byl total-

u podstaw metody śmierci, jaką

nym eksperymentem, to postać

sam sobie wybral.

z pogranicza sztuki i performan-

Zatem już na wstępie może-

ce. Pisal dramaty, portretowal

my przekonać się o ich doglębnej

przyjaciól i nieznajomych w ra-

różności, wyrażającej się m.in.

mach swojej Firmy Portretowej

WYGLUPY WITKACEGO