35

nr 23­24 (483­484) 19.12. 2025­15.01.2026

Kurier kulturalny

www.kuriergalicyjski.com

i tworzyl filozoficzne traktaty

kontemplacji, mitologii zwy-

Stanislaw Ignacy Witkiewicz

również list do żony z kwietnia

1941 roku, kiedy Drohobycz

o kryzysie kultury. Glośny i ob-

czajności. Witkacy potrzebowal

i Bruno Schulz, czyli wedlug

1938 roku, w którym wspominal

ponownie znalazl się pod rzą-

sesyjny samym sobą inscenizo-

krzyku, żartu, teatru totalnego.

niektórych im wspólczesnych:

o korespondencji z autorem ,,Sa-

dami hitlerowców. Wówczas

wal powstale dziela sztuki.

Chociaż wspólny projekt byl-

,,wariat" i ,,dziwak z prowincji"

natorium pod klepsydrą". Praw-

państwo niemieckie mialo już

Bruno Schulz z kolei pisal

by wysoce nieprawdopodobny,

podjęli to wyzwanie. Obaj prze-

dopodobnie ostatnia wymiana

do perfekcji opanowane me-

niewiele, ale każde zdanie, każ-

ich specyficzny związek jest ja-

trwali napór zajadlej krytyki. Po

listów miala miejsce na wiosnę

tody prześladowań i mordu na

de slowo bylo nasycone nie-

snym dowodem na to, że wielka

kilkudziesięciu latach geniusze,

1939 roku, ale jak wspomnialem

skalę przemyslową, ze szczegól-

zwyklą wyobraźnią. W jego

twórczość kwitnie na gruncie

którzy w twórczym dialogu, za

brak na to fizycznych dowodów.

nym uwzględnieniem ludności

prozie nie ma krzyku, jest deli-

antagonizmu, inności i wszel-

życia nie osiągnęli kompromi-

1 września 1939 nastąpila

żydowskiej. Warto nadmienić,

katny szept. A jednak ów szept

kich, pozornie nie do pogodze-

su, stoją wywyższeni na parna-

agresja Niemiec hitlerowskich

że w tym bestialstwie często

potrafil przemienić realność

nia, dialektycznych tarć.

sie historii światowej literatury

na Polskę. W obliczu postępują-

wspóluczestniczyly patologicz-

w mit, zatrzymać czas, pokazać

Autentyczna sztuka nie prze-

XX wieku.

cej ofensywy wroga i faktu, że

ne i kryminogenne grupy zlożo-

nieskończoność w jednym ge-

mawia jednym glosem, to raczej

Żadne czasy nie są szcze-

komisja lekarska uznala go za

ne z mieszkańców anektowa-

ście czy przedmiocie.

wieloglos, którego poszczegól-

gólne. Niepewność, rozpacz

niezdolnego do slużby wojsko-

nych ziem, w perfidny sposób

Wspólnie odczuwając deka-

ne napięcia i dźwięki wzajem-

i strach, są charakterystyczne

wej (ze względu na wiek i zdro-

podsycone nastrojami antyse-

dencję epoki, osadzeni na od-

nie się kompletują. Malo tego, to

dla każdego okresu. Gdzie za-

wie), Witkacy zrezygnowal ze

mickimi. W ,,wybranej krainie",

leglych biegunach glosili swo-

ciągle odkrywanie nieznanych

istnieje czlowiek, tam zawsze

wszystkich dotychczasowych

w tej ,,osobliwej prowincji" ­ by

je przeslanie. Witkacy ­ jako

dotąd rejonów, to ustawiczna

wyloni się lęk egzystencjalny.

priorytetów. Opuścil Warszawę

użyć slów autora ,,Wędrówki

wieszcz  katastrofy,  Schulz

herezja stojąca w opozycji do

Przeslanie wynikające ze zma-

i wraz z Czeslawą Oknińską-Ko-

sceptyka" ­ nie moglo być ina-

­ jako poeta czulości. Jednak-

powstalego (uznanego i uświę-

gań Witkacego i Schulza ma

rzeniowską udal się na wschód.

czej. ,,Republika marzeń" prze-

że ich wzajemne porozumienie

conego) dziedzictwa. ,,Gdyby

potencjal uniwersalny, a przez

Przebywając we wsi Jeziory na

poczwarzyla się w getto. Dnia

dokonalo się nie tyle w sferze

sztuka miala potwierdzać, co

to jest również aktualny w na-

Polesiu, 17 września dotarla do

19 listopada 1942 roku Bruno

intelektualnej, ile w wspólnej

skądinąd zostalo ustalone ­ by-

szej rzeczywistości lat dwu-

nich tragiczna wieść: na tere-

Schulz zginąl od kuli niemiec-

wierze w sztukę jako ucieczkę

laby niepotrzebna. Jej rolą jest

dziestych XXI wieku. Witkacy

ny Rzeczypospolitej wkroczyla

kiego zwyrodnialca, przeżyw-

od paranoicznej i destrukcyj-

być sondą zapuszczoną w bez-

przestrzega, że bez zadawania

Armia Czerwona. Wedlug prze-

szy lat 50.

nej doczesności, jako element,

imienne. Artysta jest aparatem

ważnych pytań pogrążymy

kazu Czeslawy Oknińskiej mial

Zgony Stanislawa Ignacego

który nadaje wartość istnieniu

rejestrującym procesy glębi,

się w rozpaczliwej pustce zaś

stwierdzić: ,,To koniec. Nie ma

Witkiewicza i Brunona Schulza

i czyni artystę nieśmiertelnym.

gdzie tworzy wartość" ­ odpo-

Schulz, nadal szepcze do świa-

już ratunku dla Polski" i w pa-

staly się symbolicznym dopel-

Witkacy powiada: ,,Sztuka

wiedzial Witkacemu na lamach

domości wrażliwych, że nawet

nice kreślil opowieść o koszma-

nieniem katastrofizmu polskiej

jest ucieczką, najszlachetniej-

,,Tygodnika

Ilustrowanego"

w drobnych kwestiach może-

rach rewolucji bolszewickiej. 18

awangardy i epoki. Ich ziem-

szym narkotykiem, mogącym

Bruno Schulz. Konkludując:

my odnaleźć sens, a w konse-

września 1939 w pobliskim lesie

skie bytowanie unicestwilo to,

przenieść nas w inne światy

każdy rzeczywisty (penetrują-

kwencji uczynić życie bardziej

popelnia samobójstwo, podcina-

co w naturze ludzkiej najgorsze,

bez zlych skutków dla zdrowia,

cy nowe obszary) artysta może

znośnym.

jąc sobie żyly tętnicze. W chwili

to, czemu przez caly życie sta-

inteligencji".

doświadczyć krytyki, wyśmie-

Zmierzch lat 30. XX wieku

śmierci mial 54 lata.

wiali skuteczny odpór. W swo-

Natomiast Schulz stwier-

wania, pogardy, a nawet ostra-

byl okresem pesymizmu, po-

Drohobycz w polowie wrze-

jej twórczości obnażając nędzę

dza: ,,Jedynie w sztuce przeży-

cyzmu. Powinien być przy-

dyktowanego niestabilną sytu-

śnia znalazl się pod kontro-

czlowieka, ale również ukazując

wamy wlasną śmierć, trwamy

gotowany na próbę, niepewną

acją polityczną i coraz dotkliwiej

lą agresorów niemieckich, lecz

inną, piękną i szlachetną stro-

poza nią, tylko sztuka może

weryfikację czasu, często nie-

odczuwanymi  symptomami

w wyniku porozumienia z ZSRR

nę ludzkiej egzystencji. Fakt, że

przezwyciężyć  przemijanie

korzystną dla najbardziej zain-

zbliżającej się katastrofy. Ich re-

szybko przeszedl w ręce Sowie-

spoczywają w bezimiennych

wszystkiego".

teresowanego. Zachodzi rów-

lacje ulegaly stopniowemu roz-

tów. Bruno Schulz próbowal od-

i nieznanych mogilach, odbie-

Świadomi niepewnej, ulotnej

nież ewentualność calkowitego

luźnieniu, sprowadzając się do

naleźć się w tych nowych re-

ram jako znamienny komunikat

pozycji i braku bezpieczeństwa

nierozpoznania talentu lub za-

wymiany listów. Brakuje jednak

aliach. Kuriozalnym zdarzeniem

dla kolejnych pokoleń: skoro za

czlowieka w życiu realnym,

gubienie w przepastnych ar-

materialnych świadectw, a ich

bylo jego krótkie aresztowanie

życia świat nie byl ich wart, to

szukają azylu chroniącego przed

chiwach dziejów ludzkiej myśli,

istnienie jest jedynie przed-

przez NKWD pod pretekstem...

nie jest godny, aby teraz pochy-

nicością. Ratunek, ocalenie od

a nawet fizyczna eliminacja po-

miotem domyslów opartych na

sprzyjania ukraińskim nacjo-

lić się nad ich prochami. W tym

zakusów powszechności lokują

wstalych dziel. To wszystko jed-

zeznaniach osób trzecich. Wia-

nalistom. Mimo to pozwolę so-

miejscu niemal slyszę ironiczny

w twórczości. W tym zgodnym

nak nie znaczy nic, jeśli istnieje

domo, że Witkacy pisal ze Schul-

bie na śmiale stwierdzenie, że

chichot Witkacego. To jednak

przekonaniu różnią się wy-

ryzyko zlekceważenia ,,niepo-

zem jeszcze w 1938 roku, m.in.

dzięki tym historycznym za-

nie ma wplywu na ich status.

lącznie charakterem i metoda-

koju metafizycznego", a tym sa-

w liście z 23 kwietnia 1938 roku

wirowaniom sowiecka okupa-

W panteonie mistrzów świato-

mi, środkami wyrazu, który-

mym zmarnowania ,,jedyności

namawial go do napisania sztuki

cja przedlużyla życie pisarza na

wej literatury trwają obok siebie,

mi chcą osiągnąć zamierzony

i wyjątkowości naszego trwania

teatralnej, tj. ,,syntezy scenicz-

ów czas o blisko dwa lata. Zapo-

zjednoczeni i ostatecznie pogo-

cel. Schulz potrzebowal ciszy,

w stosunku do reszty świata".

nej cynamonów". Zachowal się

wiedź końca nadeszla w lipcu

dzeni: wielcy i nieśmiertelni.

W Kijowie odslonięto tablicę upamiętniającą

Kalendarz historyczny

Jerzego Giedroycia

Brama Triumfalna w Kamieńcu Podolskim

2 grudnia w Kijowie

Brama prowadzi na dziedziniec od

W 1781 roku, w dniach 11-16

odbyla się uroczystość

absydy katedry. Wcześniej wejście na te-

listopada z wizytą w Kamieńcu

odslonięcia tablicy

ren bylo od strony zachodniej, od dawnej

Podolskim przebywal Stanislaw

August Poniatowski. Na jego cześć

ulicy Jezuickiej (później Franciszkańskiej).

pamiątkowej poświęconej

komendant twierdzy w latach 1768-

Wbudowana jest między murowane ogro-

Jerzemu Giedroyciowi,

1785 gen. lejt. Jan de Witte wzniósl

dzenie katedry i budynek dawnego semi-

jednemu z najważniejszych

bramę prowadzącą od Rynku

narium duchownego. Zbudowana z cegly

orędowników

Polskiego na dziedziniec katedry pw.

i oblicowana piaskowcem, na planie pro-

porozumienia polsko-

świętych Apostolów Piotra i Pawla.

stokąta. Wewnątrz po obu bokach - wnęki

ukraińskiego w XX

Inicjatorem powstania upa-

Ze względu na barokowe zalożenie

z kamiennymi lawkami. Wraz z puttami,

wieku. Tablica zostala

miętnienia bylo stowarzyszenie

architektoniczne, dekoracje

latarnią i wieńczącą ją figurą św. Jana Ne-

umieszczona na rogu ulic

,,Lutchin Initiative", dzialające

rzeźbiarskie i odpowiedni napis na

pomucena jest wysoka na ponad 10, 5 m,

Wielkiej Wasylkiwskiej

we wspólpracy z wydawnic-

cześć króla z dokladną datą, zaczęto

przelot arki wysoki na 3,5 m.

twem ,,Duch i Litera" oraz In-

i Jerzego Giedroycia (dawnej

ją nazywać Bramą Triumfalną.

stytutem Literackim w Paryżu,

Twerskiej, przemianowanej

przy wsparciu Instytutu Pol-

w 2018 roku). Jej autorem

,,Kultura", który przez dekady

skiego w Kijowie.

i wykonawcą jest ukraiński

Odslonięta w Kijowie ta-

ksztaltowal myśl polityczną

artysta Iwan Hryhorjew.

blica stanowi kolejny element

polskiej emigracji i wplywal na

debaty dotyczące relacji Polski

W otwarciu uczestniczyli

upamiętnienia dziedzictwa Je-

z sąsiadami. Byl także inicja-

m.in. Piotr Lukasiewicz, chargé

rzego Giedroycia, którego idea

torem serii ,,Biblioteka «Kultu-

d'affaires Ambasady RP w Kijo-

wspólpracy  polsko-ukraiń-

wie, Jaroslaw Godun, dyrektor

skiej pozostaje aktualna także

ryČ" oraz ,,Zeszytów Historycz-

Instytutu Polskiego w Kijowie,

dziś.

nych". Dzięki jego staraniom

ukazala się m.in. przelomowa

Mykola Kniażycki, deputowa-

Jerzy Giedroyc (1906­2000)

antologia  Jurija  Lawrinen-

ny do Rady Najwyższej Ukra-

byl jednym z kluczowych pol-

ki ,,Rozstrzelane odrodzenie"

iny i przewodniczący Ukraiń-

skich intelektualistów emigra-

(1959), dokumentująca losy

sko-Polskiej Grupy Przyjaźni,

cyjnych, publicystą, wydawcą

Anna Bernhardt, prezes In-

i animatorem życia kultural-

ukraińskiej inteligencji znisz-

czonej przez stalinowski terror.

stytutu Literackiego w Pary-

nego. Od 1947 roku kierowal

żu; a także twórca tablicy Iwan

paryskim Instytutem Literac-

BRAMA KATEDRALNA W KAMIEŃCU PODOLSKIM, POCZTÓWKA,

kim i redagowal miesięcznik

Hryhoriew.

PRZED 1900 R.

ŹRÓDLO: INSTYTUT POLSKI W KIJOWIE