9

nr 1 (485) 16­29.01.2026

Rozmowy Kuriera

www.kuriergalicyjski.com

Dlaczego należy pielęgnować stare groby?  (część 2)

Z dr URSZULĄ

kościolów, szpitali, duszpasterzami

w magistratach przewagę stanowila

w tak krótkim wywiadzie ­ w książce

i katechetami, zarządcami szkól pa-

polska szlachta. Jako przyklad niech

piszę jednak na ten temat obszerniej.

OLBROMSKĄ,

rafialnych i publicznych, ale także

poslużą nazwiska: Eugeniusz Min-

Kolejną grupą zawodową cieszącą się

historykiem sztuki,

dzialaczami spolecznymi, również

kowicz Wysoczański ­ burmistrz

spolecznym uznaniem byli pracow-

rozmawiala

patriotami, którzy poslugiwali ­ jako

Sokala, Stanislaw Lachowicz ­ bur-

nicy sądownictwa. Kadra sądowni-

ANNA GORDIJEWSKA.

kapelani ­ żolnierzom w szpitalach

mistrz Jaworowa. W tym samym mie-

cza byla dobrze wyksztalcona i po-

i na froncie i angażowali się w zry-

ście burmistrzem byl prawoslawny

siadala stopnie akademickie. Groby

W listopadzie ukazala się książka dr

wy niepodleglościowe. Byli też tacy,

Ferdynad Paar, pochodzący z rodziny

przedstawicieli tego zawodu znajdują

Urszuli Olbromskiej O pamięci w kamieniu

którzy realizowali swe nietypowe

mieszanej, zaś groby tej rodziny znaj-

się glównie w miastach, które byly

wyrytej. Polskie mogily na cmentarzach

zainteresowania. Na ogól nagrobki

dują się na obu cmentarzach.

siedzibami sądów. Zachowalo się ich

pogranicza polsko-ukraińskiego, wydana

księży byly wykonywane w trwalym

stosunkowo dużo, glównie dlatego, że

przez Narodowy Instytut Polskiego Dzie-

A inne zawody? Czy ukazują

materiale i byly to krzyże, obeliski,

prawnikom stawiano pomniki z trwa-

dzictwa Kulturowego za Granicą Polonika.

charakter, a nawet odrębność

tablice na kaplicach oraz inne formy,

lego materialu; byly to przede wszyst-

Publikacja jest efektem blisko dwudziestu

regionu pod tym względem?

które często byly ozdabiane symbola-

kim obeliski, jak np. na grobach dwóch

lat badań terenowych prowadzonych w la-

KRZYŻ NA GROBIE KSIĘDZA

mi religijnymi. Jeśli chodzi o wartość

Teren przygraniczny charakteryzowal

radców Krajowego Sądu Najwyższego:

tach 2006­2019 i dokumentuje materialne

JANA BIEGI; CMENTARZ

artystyczną to najciekawsze pod tym

się specyfiką zatrudnienia ze względu

Edwarda Linka w Sokalu i Konstan-

ślady po polskiej spoleczności, która przez

W STOJAŃCACH, 2008

względem znajdują się na wspomnia-

na zasoby naturalne oraz gospodarkę.

tego Praweckiego w Dobromilu. Do

wieki wspóltworzyla krajobraz kulturowy

nym przeze mnie cmentarzu przy-

Struktura narodowościowa warstwy

Znajduje ona pelne odzwierciedlenie

kategorii zawodów renomowanych

dawnego województwa lwowskiego.

klasztornym w Sądowej Wiszni. Byl to

urzędniczej w Galicji byla inna niż

w zachowanych grobach leśników,

należy profesja notariusza. Sprawują-

W pierwszej części rozmowy autor-

pierwszy cmentarz, który z racji wy-

w pozostalych zaborach. Tworzyli

górników solnych i kolejarzy. Oto kilka

cy ją urzędnicy musieli posiadać wy-

ka opowiedziala o zakresie i charakterze

bitnych rzeźb sepulkralnych, glównie

ją przedstawiciele wszystkich na-

przykladów.

ksztalcenie prawnicze.

swoich badań, obejmujących ponad sześć-

z pracowni lwowskich, zachęcil mnie

rodowości, jednak z większym pro-

Najstarszy nagrobek leśnika znajduje

Na cmentarzach spoczywają rów-

dziesiąt cmentarzy w rejonach mościskim,

do dalszych badań. Określam go mia-

centowo udzialem rdzennych miesz-

się w Wereszycy. Zmarly w 1833 r. Jan

nież urzędnicy sektora skarbowego

jaworowskim i starosamborskim, a także

nem ,,malego Lyczakowa". W centrum

kańców. Początkowa dominacja

Olszański byl leśniczym kameralnym.

oraz instytucji z nim związanych.

w Sokalu i Komarnie. Najstarsze zinwen-

tej nekropolii znajdują się dwa groby

urzędników ,,importowanych" zmie-

Kilku leśników spoczywa na cmenta-

Ich groby spisano na cmentarzach

taryzowane mogily pochodzą z początku

księży we wspólnej obwódce: księ-

niala się z uplywem czasu na korzyść

rzu w Janowie: Lubin Lipiński, Jakub

w miastach, gdzie funkcjonowa-

XIX wieku, a zgromadzona dokumentacja,

dza Zinkowskiego zmarlego w 1831

dobrze wyksztalconych Polaków.

i Ferdynand Midloch oraz Ferdynand

ly adekwatne urzędy, np. w Sądowej

licząca kilka tysięcy kart i fotografii, za-

r. na cholerę, ozdobiony figurą placz-

W administracji państwowej zatrud-

Wanke. Kolejną grupę zawodową sta-

Wiszni (Waclaw Szomek, emeryto-

myka się rokiem 1945.

ki/ żalobnicy oraz Andrzeja Soltysi-

nionych bylo 0,5-0,6 procent ludno-

nowili kolejarze. Rząd austriacki ze

wany Sekretarz Dyrekcji Skarbo-

Druga część wywiadu poświęcona jest

ka z figurą Madonny z Dzieciątkiem.

ści. Ze względu na prestiż zawodowy

względu na konieczność transportu

wej), także poborcy i oficjalowie po-

rekonstrukcji obrazu spoleczności zamiesz-

Oba nagrobki są dzielem warsztatów

oraz liczebność urzędników, ta grupa

zasobów naturalnych z zaanektowa-

datkowi w innych miejscowościach.

kującej dawny region przygraniczny. Cmen-

lwowskich: A. Schimsera i J. Markow-

zawodowa zostala upamiętniona na

nych terenów Galicji, powziąl decy-

W Niemirowie zaś kierownik Straży

tarze jawią się tu jako wyjątkowe archiwa

skiego. W Chyrowie zostal pochowany

wielu nagrobkach. Najstarszy grób

zję o budowie polączenia kolejowego

Skarbowej Konstanty Kühn.

pamięci, które pozwalają odczytać historię

ksiądz Józef Twaróg, a jego grób ­ po-

przedstawiciela administracji rzą-

między Wiedniem a Krakowem. Groby

Zanotowano niewiele grobów pra-

regionu i uświadamiają, dlaczego pielęgno-

dobnie jak kilka innych pomników

dowej znajduje się w Wereszycy. Na

kolejarzy pozostaly na cmentarzach

cowników slużby zdrowia: lekarzy,

wanie starych grobów jest tak istotne dla

weterynarzy oraz aptekarzy. Byly to

kaplanów ­ zdobią symbole religijne.

wapiennej plycie widnieje nazwisko

w miejscowościach, gdzie zbudowano

zachowania dziedzictwa kulturowego.

profesje cieszące się autorytetem spo-

Wybudowane kościoly i kronikę Pni-

Karola Riettera ­ prefekta Trembow-

stacje kolejowe, tzn. Niżankowicach,

W nawiązaniu do poprzedniej

lecznym, zwlaszcza że ochrona zdro-

kuta pozostawil po sobie ksiądz Leon

li ­ zmarlego w 1810 r. Najwyższy

Rawie Ruskiej i Dobromilu. Teren ba-

rozmowy proszę przybliżyć

wia w Galicji byla na bardzo niskim

Świtalski, pochowany w tej miejsco-

rangą w badanym rejonie byl Leopold

dań leży na obszarze tzw. Żup Wschod-

Czytelnikom jedno z zagad-

poziomie i wlaściwie niedostępna dla

wości na starym cmentarzu. Praco-

Szabel, radca namiestnictwa, który

niogalicyjskich, skąd pozyskiwano sól

nień, które Pani porusza w swej

warstw najuboższych. Wspomnieć na-

wite życia mial ksiądz kapelan Jan

spocząl w Jaworowie w 1897 r. na pol-

warzoną. Na cmentarzu w Dobromilu

książce. Myślę, że interesująca

leży o upamiętnieniu Gwidona Lambert

Wawszczak w Jaworowie, a najskrom-

skim cmentarzu. Neogotycki nagro-

świadczy o istnieniu grupy zawodowej

będzie odpowiedź na pytanie,

Wyspiańskiego, prymariusza (odpo-

niejszy nagrobek ­ drewniany krzyż

bek w ksztalcie kapliczki upamiętnia

górników solnych grób górmistrza Ad-

jaka spoleczność zamieszkiwa-

wiednik ordynatora) szpitala w Sokalu.

­ stoi na mogile księdza Jana Biegi

Wilhelma Salomona von Friedber-

olfa Schwartza oraz kierownika żupy

la obecny rejon przygraniczny?

W Chyrowie spoczywa zaslużony dla

w Stojańcach. Nie sposób wymienić

ga, starostę powiatowego w Mo-

solnej Salina, zmarlego tragicznie Wla-

miasta doktor Jan Mężyk, który praco-

Zagadnieniu temu poświęcilam dwa

w tym artykule grobów wszystkich

ściskach. W Niżankowicach upa-

dyslawa Madeja.

wal w zakladzie oo. jezuitów. Natomiast

rozdzialy mojej książki, chociaż

kaplanów, które odnalazlam; możliwe

miętniony zostal Adolf de Medvecze

Tak, rzeczywiście groby te

w Jaworowie uznaniem spolecznym

w pozostalych temat ten również

jednak, że część pomników nie prze-

Medveczky ­ burmistrz Niżankowic,

świadczą o specyfice regionu.

cieszyla się dzialalność Jana Orskiego

przewija się niejako na marginesie

trwala do naszych czasów.

spoczywający w kwaterze rodzin-

Ale przecież musieli tutaj żyć

(cmentarz katolicki). W Mościskach

innych aspektów badawczych.

nej a w Starym Samborze burmistrz

A czy zachowaly się groby

i dzialać zawodowo przedsta-

zwraca uwagę neoklasyczny grobo-

Przede wszystkim należy podkreślić

Antoni Burghard. To tylko kilka na-

nauczycieli?

wiciele zawodów, które wyko-

wiec aptekarzy Szalbotów.

wielonarodowość ­ i co za tym idzie

zwisk, które wskazują na obce po-

nywano w calej Galicji...

­ wielokulturowość regionu. Świad-

Nauczyciele to druga pod względem

chodzenie tak ważnych urzędników.

No a pisarze, artyści, czy na

czą o tym groby Polaków i Rusinów

liczby nagrobków grupa zawodowa

W administracji terenowej zatrud-

Tak, ma Pani w zupelności rację. Nie

tym terenie ich nie bylo?

(Ukraińców), ale też Niemców. Na

w tym rejonie. Zachowane napisy

niano jednak glównie Polaków, zaś

sposób wymienić ich wszystkich

Rzeczywiście, zachowalo się niewie-

niewielu inskrypcjach odczytać moż-

identyfikują zarówno profesorów,

le ich grobów. W Chyrowie, przy wej-

na też nazwiska przybyszy z innych

kierowników i dyrektorów szkól

ściu na cmentarz, wznosi się obelisk

krajów. Żydzi, których bylo na tere-

różnego szczebla, jak i zwyklych na-

muzyka Józefa Nikorowicza ozdo-

nie badań porównywalnie, a nawet

uczycieli. Najstarszy opisany grób

biony lirą, z którego chyrowianie

więcej niż obu podstawowych nacji,

nauczycielski, wykonany w Bruśnie,

są dumni, gdyż uznają go za autora

mieli osobne miejsca grzebalne ­ kir-

pochodzi z 1854 roku i znajduje się

muzyki do polskiego hymnu naro-

kuty i ich mogil nie ma na żadnym

w Rawie Ruskiej. Zmarly to dwu-

dowego ,,Z dymem pożarów". W Kra-

z omawianych cmentarzy. Jeśli cho-

dziestoośmioletni Adam (nazwisko

kowcu malarza Tomasza Antonie-

dzi o przekrój spoleczny, to najwię-

nieczytelne), PROFESSOR. Na cmen-

go Lisiewicza, a w Janowie Rudolfa

cej mieszkalo tutaj chlopów i miesz-

tarzu w Sokalu spisalam kilka gro-

Rothkähla. Natomiast na cmentarzu

czan. Ich groby znakują w większości

bów nauczycieli, glównie profesorów

w Jaworowie spoczywa Jerzy Nie-

krzyże, w największej liczbie ruro-

Seminarium Nauczycielskiego. Naj-

mentowski, ,,legionista", który zostal

we (drewniane ulegly w dużej części

ladniejszy nagrobek posiada nadin-

zamordowany jako mlody czlowiek,

zniszczeniu), ale też nagrobki z Bruśna

spektor szkól Antoni Kościński na

a byl obiecującym malarzem, drama-

oraz warsztatów lokalnych. Natomiast

cmentarzu w Dobromilu, jest to figura

topisarzem i poetą.

duża grupa nagrobków ma inskrypcje

Matki Boskiej Różańcowej (zmar-

z wymienioną nazwą zawodu. Na tej

ly należal do Sodalicji Mariańskiej).

Brakuje mi w powyższej cha-

podstawie udalo mi się dokonać cha-

Zawód ten wykonywali w większo-

rakterystyce spoleczności dzi-

rakterystyki zatrudnienia na bada-

ści mężczyźni, ale z uplywem czasu

siejszego pogranicza obecności

nym terenie. Także sporządzić kil-

coraz częściej edukacją zaczęly zaj-

warstw wyższych: szlachty

ka skrótowych not biograficznych,

mować się kobiety. Profesja ta byla

i ziemiaństwa. Czyżby ich gro-

szczególnie zaslużonych osób.

dla kobiet dość prestiżowa; z czasem

by się nie zachowaly?

one też zaczęly pelnić również funk-

Prawdopodobnie

najlepiej

Zachowaly się i to w dużej ilości. Jest

cje kierownicze. Zachowalo się kilka

oznakowane zostaly groby ka-

to jednak kolejne, obszerne zagadnie-

grobów nauczycielek.

planów? I pewnie one są najle-

nie. Chcialabym porozmawiać na ten

piej utrzymane?

A inne zawody? Czy ważne

temat, także o obrońcach ojczyzny

funkcje w administracji pelnili

oraz ofiarach konfliktów zbrojnych

Odnalazlam ponad dwadzieścia po-

Polacy, czy może obywatele in-

w następnym wywiadzie, o ile znaj-

chówków księży, a także zbiorowe

nych narodowości?

dzie się dla niego miejsce w ,,Nowym

kwatery i groby zakonników. Zmar-

Kurierze Galicyjskim".

li kaplani odgrywali wieloraką rolę

Praca w administracji zarówno

NAGROBKI LACHOWICZÓW: ANTONIEGO I STANISLAWA ORAZ

w życiu parafian i lokalnym spo-

rządowej, jak i terenowej należa-

Dziękuję za rozmowę.

WLADYSLAWA ALOJZEGO; CMENTARZ MIEJSKI W JAWOROWIE; 2017

leczeństwie. Byli budowniczymi

la do najbardziej nobilitujących.