11

nr 2 (486) 30.01.­12.02.2026

Rozmowy Kuriera

www.kuriergalicyjski.com

Wielka tragedia Polaków na Podolu

Wywiad KONSTANTEGO

polskiej na terenie calej Ukrainy. To

jakby przyznany oficjalnie, to w przy-

CZAWAGI z dr. PIOTREM

są wlaśnie te obszary.

padku osób już nie żyjących rodziny

otrzymywaly informacje, że dana oso-

OLECHOWSKIM.

Jaka byla polityka Związ-

ba na przyklad zmarla w roku 1942.

Podczas II konferencji

ku Radzieckiego wobec Po-

Byla podana data dzienna tej śmierci

naukowej o Polakach

laków na Ukrainie w latach

oraz przyczyna czyli calkowicie zmy-

na Ukrainie, która

dwudziestych-trzydziestych?

ślona choroba, jaka rzekomo miala do-

w listopadzie 2025 r. odbyla

Trzeba powiedzieć, że ta polityka

prowadzić do zakończenia życia. Tym-

się w Przemyślu, polski

z perspektywy czasu byla wedlug

czasem w rzeczywistości taka osoba

historyk Piotr Olechowski

źródel, do których dzisiaj mamy do-

nie żyla już od roku 1937 bądź 1938,

prezentowal swoją nową

stęp, dość dziwna i niejednorodna,

kiedy zostala po prostu rozstrzelana jak

książkę pod tytulem ,,Skazani

ponieważ na początku, od polowy lat

większość Polaków, zakwalifikowana

za polskość". Dzialalność

dwudziestych bylo budowanie kul-

do tej pierwszej kategorii. Natomiast na

radzieckiego aparatu

tury polskiej i tworzenie instytu-

poznanie pelnej prawdy przyszlo cze-

represji przeciwko Polakom

cji oficjalnej w języku polskim. Byly

kać do upadku Związku Radzieckiego

w obwodzie kamieniecko-

sądy, byly gazety, szkoly z językiem

czyli do roku 1991.

podolskim w latach 1937-1938

polskim, Domy Polskie, gdzie poslu-

i jej następstwa w kolejnych

Jaką metodę stosowal Pan

giwano się oficjalnie polską mową.

dekadach XX stulecia". Praca

w badaniach archiwalnych,

Marchlewszczyzna to byl akurat

zostala wydana w Bibliotece

również w opracowaniu tych

taki rejon jedyny na terenie Ukra-

Europae Orientalis Studium

materialów?

ińskiej Republiki Radzieckiej, gdzie

Europy Wschodniej

to wszystko funkcjonowalo w ska-

Na pierwszym miejscu stawiam do-

Uniwersytetu Warszawskiego.

li masowej. Tam tych Polaków bylo

kumenty. Nie chcialbym się angażo-

naprawdę bardzo-bardzo dużo. Ale

wać emocjonalnie, bo wiem, że byloby

Dr nauk humanistycznych

wspomnę chociażby o planach, któ-

to ryzykownie. Więc to co się udaje

Piotr Olechowski jest autorem

re wprawdzie nie doszly do skutku,

odczytać, odnaleźć w dokumentach,

m.in. monografii ,,Stosunki

utworzenia kolejnego rejonu w siedzi-

oczywiście po dokonaniu stosownej

polsko-ukraińskie we

bą we wspomnianych już Hreczanach

krytyki naukowej, odpowiedniego

Lwowie w świetle wspomnień

w okolicach Chmielnickiego. Tam jed-

podejścia badawczego, można ze-

1918­1939", ,,W cieniu

nak zadecydowalo prawdopodobnie

stawiając z innymi dokumentami,

dwóch totalitaryzmów.

polożenie strategiczne w okolicach

zwlaszcza tymi wydanymi drukiem

Życie codzienne na ziemi

węzla kolejowego, gdzie nie moż-

w Polsce, jak i na Ukrainie, dojść do

stanislawowskiej 1939­1944",

na bylo tworzyć tego typu rejonu na

bardzo interesujących wniosków.

,,Agonia Polaków we Lwowie

wypadek, jak to Sowieci oczekiwa-

A uważam, że takie podejście bez

1944­1959".

li, wojny polsko-radzieckiej. Nato-

zaangażowania emocjonalnego po-

miast w latach trzydziestych polity-

winno cechować zawodowego histo-

Niewiele wiemy o masowych

ka zupelnie zostala jakby odwrócona

Statystyki w historii zawsze są nie-

poprzez rozstrzelanie. Kategoria druga

ryka, który nie może utożsamiać się

represjach w latach 1938­1939

z bohaterami swoich prac, ponieważ

do góry nogami. Zaczęly się represje

jednoznaczne. Dotychczas w polskiej

to byli ci, którzy dawali jeszcze pewną

wobec Polaków, którzy w wy-

wtedy tracimy dystans naukowy

przeciwko ludności polskiej. Zaczęlo

historiografii czy w literaturze funk-

nadzieje na ,,nawrócenie się" na oby-

niku Traktatu Ryskiego zna-

i nie będziemy obiektywni.

się oskarżanie o wspólpracę z polskim

cjonowala liczba 111 tysięcy ofiar,

watela radzieckiego, jak to wówczas

leźli się w Związku Radzieckim.

Po tylu latach, porównując tę pracę np.

wywiadem czy o przynależność do tak

cyfra zdecydowanie zaniżona. Ostat-

podkreślano. I te osoby nie byly ,,ka-

do pracy naszych kolegów-medie-

Dotychczas w historiografii, w nauce

zwanej Polskiej Organizacji Wojsko-

nie badania historyków polskich, jak

rane" śmiercią, tylko byly zsylane na

wistów czyli tych, którzy zajmują się

polskiej jak i ukraińskiej dominuje

wej, w tym czasie calkowicie fikcyj-

i ukraińskich mówią już o co najmniej

okres wówczas już zazwyczaj 10 lat, co

jeszcze starszymi dziejami, to tu nie

zdecydowanie tematyka Lwowa, te-

nej. Istniala wylącznie na papierze.

stu kilkudziesięciu tysiącach, niekiedy

w praktyce oznaczalo wyrok śmierci

minęlo nawet stu lat, więc jak najbar-

matyka dawnej Galicji czyli Malo-

I wreszcie w latach 1936-37 mieliśmy

nawet pod dwieście tysięcy porównu-

również, tyle że jedynie wydlużony

dziej dokumenty są dostępne w cal-

polski Wschodniej jak bylo mówione.

do czynienia z masowym terrorem

jąc to chociażby ze Zbrodnią Wolyń-

w czasie.

kiem niezlym stanie, czego nie można

Tymczasem to, co się dzialo za rzeką

w ramach Operacji Polskiej.

ską. Natomiast ja powiem tyle, że do-

Trzeba rozpocząć od tego, że ci ludzie

powiedzieć np. o materialach z lat II

Zbrucz czyli tą granicą, jaka rozdzie-

Operacja Polska obejmowala tak na-

kladnych statystyk nie poznamy jeżeli

bardzo często nie wiedzieli na jakiej

wojny światowej. W naszym przypad-

lala II Rzeczpospolitą i Związek Ra-

prawdę teren calego Związku Ra-

chodzi o calość Związku Radzieckie-

podstawie byli skazani, co bylo przy-

ku dokumenty znajdują się tam, gdzie

dziecki, tak naprawdę w Polsce wiemy

dzieckiego tam, gdzie ludność polska

go do czasu otwarcia zamkniętych na

czyną wszczęcia procesu karnego. Nie

zostaly wytworzone, analogicznie do

bardzo-bardzo malo. Mimo tego, że

zamieszkiwala. Aczkolwiek najwięcej

dzień dzisiejszy archiwów rosyjskich

możemy w tym przypadku używać

dzisiejszych granic obwodów na tere-

pewne publikacje powstawaly, to nie

oczywiście represji mialo miejsce na

i bialoruskich.

pojęć typowo prawniczych. To bylo po

nie Ukrainie. W stolicach tych obwo-

obejmowaly one, jak bym powiedzial,

terenach tuż przy granicy polsko-ra-

prostu postępowanie. To nie byl pro-

Czy są dostępne materialy ar-

dów, w archiwach państwowych mo-

w ten sposób calości czyli nie obej-

dzieckiej. Zarówno na terenie Ukra-

ces karny, chociażby z tego powodu, że

chiwalne dotyczące prześlado-

żemy tego typu dokumenty odnaleźć.

mowaly zejścia na poziom najniższy

ińskiej Republiki Radzieckiej jak Bia-

osoby te nie maly prawa do adwokata,

wań Polaków, szczególnie teraz,

Zazwyczaj są one kompletne. Jedynie

czyli calej polskiej spoleczności ­ od

loruskiej Republiki Radzieckiej i na

do obrony wlasnej niewinności. Cho-

podczas wojny na Ukrainie?

czego brakuje, to oczywiście fotogra-

inteligentów, kolejarzy, pracowników

obszarach pogranicznych. Początków

ciaż jeżeli weźmiemy pod uwagę do-

fii operacyjnych, jakie byly wówczas

aparatu państwowego poprzez rolni-

należy doszukiwać się jeszcze w polo-

Na terenie Ukrainy zdecydowanie

kumenty, jakie przetrwaly do czasów

i tego, co zostalo zarekwirowane czyli

ków, poprzez wlaścicieli ziem, którzy

wie lat trzydziestych, kiedy to wszyst-

można bylo pracować jeszcze do nie-

wspólczesnych, zdarzaly się nieliczne

nie bylo wlączane do akt.

jeszcze wtedy funkcjonowali, a skoń-

kie mniejszości narodowe w Związku

dawna spokojnie w Archiwum Sluż-

co prawda, ale jednak przypadki, gdy

czywszy na malorolnych chlopach,

Radzieckim na skutek ewidentnego

by Bezpieczeństwa Ukrainy zarówno

dana osoba, jeżeli byla w stanie zaprze-

Czy na Podolu zachowala się

których jedyną ,,winą" bylo polsko

odejścia od tak zwanej polityki kore-

w Centralnym Archiwum tej jednostki

czać, wytrzymać tortury, wytrzymać

pamięć o miejscowych Po-

brzmiące nazwisko, a nie potrafili na-

nizacji czyli tworzenia treści komu-

w Kijowie, jak i w archiwach lokalnych

caly przebieg tego śledztwa, byla wy-

lakach, którzy padli ofiarą

wet często w języku polskim się pod-

nistycznych narodowych w formie,

polożonych w każdym mieście obwo-

puszczana na wolność. Oczywiście jest

NKWD?

pisać. Nie mówiąc już o wladaniu ję-

lecz komunistycznych w treści. Mia-

dowym na terenie Ukrainy. Ja akurat

to margines blędów, margines bardzo-

Na tych terenach pamięć jak naj-

zykiem polskim w życiu codziennym,

no stworzyć czlowieka radzieckiego,

w mojej pracy, jaką dzisiaj prezentuję,

-bardzo wąski. Zdecydowana więk-

bardziej funkcjonuje. Zwlaszcza po

funkcjonowaniu w nim na co dzień.

który będzie mial świadomość swojej

korzystalem w dokumentów, znajdują-

szość Polaków, obywateli radzieckich

powstaniu niepodleglego państwa

Polacy na tych terenach pozostali od

odrębności narodowej, ale będzie jed-

cych się w archiwum w Chmielnickim,

podpadala pod pierwszą czy druga ka-

Ukraińskiego w roku 1991. Są sto-

czasów I Rzeczypospolitej. Tu trzeba

noznacznie czlowiekiem wyznającym

czyli Państwowym Archiwum Obwodu

tegorię, a więc albo pod karę śmierci,

sowne tablice, są wspomnienia, są

powiedzieć o swego rodzaju naply-

idee i wartości komunistyczne. Ten

Chmielnickiego, gdyż tam jest polożony

albo zeslanie na wieloletnie więzie-

odprawiane Msze święte w rocznicę

wie przede wszystkim tak zwanych

projekt zostal zalamany w polowie lat

Kamieniec Podolski. Czyli ten obszar,

nie. Natomiast bardzo interesującym

tych tragicznych wydarzeń. Nato-

Mazurów z dzisiejszego Mazow-

trzydziestych. I wówczas mieliśmy

jakiemu poświęcilem moją pracę, jaką

wątkiem jest kwestia tego co się dzialo

miast tego typu pamięci jakoś nie wi-

sza, jacy zresztą do dnia dzisiejsze-

do czynienia z tymi operacjami na-

dzisiaj tutaj trzymam przed sobą. Ge-

po śmierci Józefa Stalina w roku 1953,

dzę w Polsce. Nie widzę tego w Polsce,

go funkcjonują w okolicach miasta

rodowościowymi. Bo pamiętajmy, że

neralnie problemów jako takich nie

a w zasadzie od polowy lat 50. czyli

co można zestawić ze Zbrodnią Wo-

Chmielnickiego czyli dawnego Plo-

Operacja Polska nie byla jedyną. Byly

bylo. Można powiedzieć, że dostęp byl

tak zwane rehabilitacje ludności nie-

lyńską, która jest bardzo znana, jest

skirowa. Chociażby taka miejsco-

operacja niemiecka, operacja wymie-

powszechny przed oczywiście rokiem

slusznie skazanej. Najczęściej jednak

rozpoznana, funkcjonuje, krótko mó-

wość jak Hreczany czyli Greczany,

rzona przeciwko przedstawicielom

2022. Później archiwa SBU byly nie-

występowaly o to rodziny, ponieważ

wiąc w obiegu publicznym. Tutaj jest

dzisiaj dzielnica tego miasta jest

innych narodowości. Byla to więc

czynne z wiadomej przyczyny.

sami zainteresowani albo już nie żyli,

to spowodowane faktem, że zarówno

w dużej mierze zamieszkala przez

polityka z centrali, zamierzona przez

albo byli na tyle schorowani, że nie byli

Jak przebiegala Operacja Polska?

ofiary jak i ich potomkowie nie wyje-

ludność polską. Oprócz tego oczy-

Józefa Stalina, zaplanowana w celu

w stanie samodzielnie sporządzić tego

chali do dzisiejszej Polski, ponieważ

wiście Kamieniec Podolski, okolice

wyeliminowania jednostek mogących

Musimy zaznaczyć, że Rozkaz 00485

typu dokumentacji, występując oficjal-

nie mieli takiego prawa. Stąd też ta

Kamieńca Podolskiego, ale też dalej

stanowić zagrożenie dla rozwoju sys-

czyli ten, który rozpoczynal oficjalnie

nie do wladzy radzieckiej o przyznanie

pamięć ,,pozostala" na tym obszarze,

na wschód takie ośrodki jak Winni-

temu komunistycznego.

Operację Polską w roku 1937, przewi-

pośmiertnej czy też jeszcze za życia re-

gdzie te tragiczne wydarzenia mialy

ca, Żytomierz. Choć przypominam,

dywal podzial ludności polskiej za-

habilitacji co do nieslusznego skazania,

Czy ustalono, ilu Polaków

miejsce".

że te ziemie już ponad 200 lat temu

sadniczo na dwie kategorie. Kategoria

co jest szczególnie bulwersujące. Trzeba

zginęlo w wyniku  represji

odpadly od państwa Polskiego, lecz

pierwsza to byly osoby przeznaczone

zauważyć, że o ile sam fakt rehabilita-

Dziękuję za rozmowę.

NKWD?

do dzisiaj jest tam najwięcej ludności

do rozstrzelania czyli kary śmierci

cji zostal wówczas udowodniony czy