15

nr 2 (486) 30.01.­12.02.2026

Okruchy historii

www.kuriergalicyjski.com

Przejazd przez Osmolodę, czyli Lwów w życiu i twórczości

Zygmunta Nowakowskiego (cz. 1)

,,Ja pochodzę... z wyższych

potrzebny. Dokumenty ciągle bezplatnie

sfer!" ­ zaskakiwal sluchaczy.

wystawia dawny urzędnik województwa.

Lubil przyznawać się do

Plonna okazuje się plotka o wizie rumuń-

góralskiego rodowodu. ,,A jeśli

skiej, ale papiery lepiej mieć, na pewno.

chodzi o matkę... ­ dodawal,

Tylko jak zdjęcie zrobić, gdy bolszewicy

spektakularnie zawieszając

wszystko rabują: ,,Ktoś jednak powiada

glos ­ to może jestem jeszcze

mi, że [...] fotograf przy ul. Akademickiej

lepiej urodzony... Bo moja

ma klisze. Dalejże ja do niego! Staruszek,

matka byla lwowianką!".

okropnie chudy, przygnębiony i smutny,

Oklaskom i owacjom

spojrzal na mnie krytycznym okiem, zacząl

emigracyjnej publiczności nie

wykręcać mi glowę w prawo i w lewo, zmie-

ma końca. Najpopularniejsza

nial raz po raz pozycję parawanu i wreszcie

postać przedwrześniowego

odezwal się tonem blagalnym a zarazem

Krakowa: aktor i legionista,

beznadziejnym.

doktor filozofii UJ, dyrektor

­ Ta proszy bodaj na ty chwili zrobić pu-

teatru, dziennikarz, dzialacz

godny wyraz twarzy!

sportowy i spoleczny, i... kto

Uslyszawszy tę prośbę, roześmialem

tam jeszcze. Z podwawelskim

się. [...] Po raz pierwszy od wielu dni. [...]

PRZEDWOJENNA LWOWSKA

grodem w Londynie kojarzony,

Wybuchnąlem śmiechem tak swobodnym,

PREMIERA PRZEBOJOWEGO

jak Marian Hemar ­ z tym znad

tak szczerym, tak serdecznym, że fotografia

WIDOWISKA LEGIONOWEGO

Peltwi miastem. Podobnie ­

wypadla nadspodziewanie dobrze. Wyglą-

ZYGMUNTA NOWAKOWSKIEGO

niezlomny. Przez komunistów

dam na niej, jakbym mial najwyżej dwadzie-

PT. GALĄZKA ROZMARYNU

w kraju ­ wymazany.

ścia lat, a już dochodzilem do pięćdziesiątki.

ZASLYNIE SZCZEGÓLNIE

Zachowalem tę fotografię na pamiątkę".

Z JEDNEGO POWODU..., SCENA

Niebawem ,,Jakiś życzliwy Ukrainiec, dzien-

PAWEL CHOJNACKI

LWOWSKA W SEZONIE 1938/39.

nikarz, więc kolega po fachu, który mnie

PROGRAM TEATRALNY. ZESZYT

­ Mamo!...

ostrzegl przed aresztowaniem, powiedzial,

1, LWÓW [1938], OKLADKA,

że pozostaje mi najwyżej pięć minut czasu.

­ brzmi ostatnie zdanie Rubikonu ­ ko-

ZBIORY AUTORA

W ciągu tych pięciu minut ubralem się po-

lejnej, przebojowej powieści Zygmunta No-

stanu" (żądaniem od gen. Sikorskiego przy-

śpiesznie [...], po czym wybieglem na ulicę

wakowskiego z 1935 roku. Wcześniej ukaże

jęcia dyktatorskiej wladzy), ani dodatkowo

tylko ze szczoteczką do zębów". Kolejny

się Przylądek dobrej nadziei, którym trwale

smucić bezskutecznym naklanianiem Boya

dokument ­ już ,,legalny" ­ otrzyma na

wkroczy w dzieje literatury ojczystej. Wy-

do wspólnej ucieczki przed Sowietami. Sam

Węgrzech. Też go zatrzyma do końca, nie

jaśnial po latach w ,,Dzienniku Polskim

opowiedzial o tym nie raz. Jeszcze częściej

biorąc obcego obywatelstwa: ,,Chowam [...]

i Dzienniku Żolnierza": ,,Powieść ta jest je-

wracal w artykulach ów ,,przeklęty dzień":

paszport wydany w Budapeszcie [...] i nigdy

dynie na pól autobiograficzna, odmalowuje

,,Pamięć ludzka tylko wydaje się zawodna,

się go nie pozbędę".

tylko klimat mego dzieciństwa i naszego

TO JEDEN Z NAJWIĘKSZYCH SUKCESÓW FREKWENCYJNYCH

w rzeczy zaś samej jest bardzo trwala.

domu. [...] Pewne epizody są zmyślone

Walka o dwa miasta

I KASOWYCH WE LWOWIE LAT TRZYDZIESTYCH, SCENA

Pewne obrazy nie dadzą się zatrzeć nigdy,

albo przebudowane, pewne sceny wziąlem

LWOWSKA W SEZONIE 1938/39. PROGRAM TEATRALNY. ZESZYT 1,

przeciwnie, z biegiem czasu stają się coraz

z rzeczywistości. Najbardziej prawdziwą

Jeszcze w 1943 roku, w Londynie, ,,wy-

LWÓW [1938], S. 1, ZBIORY AUTORA

bardziej wyraźne. Żebym żyl jeszcze sto

postacią jest matka, która walczyla o nas

wola" niegdysiejszego przyjaciela, potem

lat, nie zapomnę Sądnego Dnia we Lwowie,

jak lwica, pragnąc, byśmy wyszli «na lu-

wspólpracownika ­ teraz wrogiego mini-

polszczyzną. Ciotka obywatela ­ poruczni-

dnia, który byl najgorszym dniem w calym

dziČ. Mając blisko pięćdziesiąt lat, ponownie

stra: ,,Widzę prof. [Stanislawa] Kota [...] na

ze swych najbardziej ,,lwowskich" artyku-

ka Wilka rozbawi już baciarzeniem do lez

moim dość dlugim życiu".

zdala maturę seminarialną i zapisala się na

tle Lwowa, we wrześniu i październiku 1939

lów deklaruje: ,,[ Ja] Krakowiak naprawdę

widownię Galązki rozmarynu. I tę przed

Oto, szeroką ulicą Legionów ,,[...] szla

uniwersytet, jako sluchaczka nadzwyczaj-

r. Cóż za energia, ile rozmachu w sprawach

stuprocentowy i Krakowem obląkany,

prawie każdą ważniejszą sceną w Polsce

marszem tryumfalnym armia czerwona.

na, by dostać posadę nauczycielki w szkole

nie mających nic wspólnego ani z nauką ani

w Krakowie jednym calą Polskę widzący"

w latach 1937­1939, i tę obozową w Mur-

Szla brnąc po kostki albo nawet po kolana

wydzialowej". To nazwisko panieńskie Hele-

z polityką. Przecież nie kto inny, ale prof.

...A jednak matczyne miasto pokochal. Nie

nau, i tę w Londynie w latach 1955 i 1968...

w karabinach, ladownicach, szablach, sio-

ny przyjmie jako pseudonim. Najpierw ­ ak-

Kot rozwijal wszechstronną akcję, aby wie-

ma ­ mówią ­ milości, tylko jej dowody.

Po drugiej fali krajowej furoryroku 1988, le-

dlach, porzuconych na środku jezdni. Ko-

torski, potem ­ literacki.

lotysięczne rzesze [...] zaopatrzyć w kwa-

Przed wojną ­ cztery glośne powieści.

gionowe widowisko święci tryumfy z okazji

nie i czolgi rozgniataly, kruszyly to nasze

W niedokończonych wspomnieniach

tery, w żywność, aby dostarczyć odrobiny

Przyzna: ,,największy sukces miala ta, któ-

stu lat niepodleglości (nowe inscenizacje ­

dobro na miazgę". ,,Nie moglem pojąć, skąd

pod twardym tytulem Galery przy-

mleka dla dzieci, lekarstw dla chorych. Nasz

rej najbardziej nie lubię, mianowicie Przy-

w Bialymstoku i Bielsku-Bialej). Przedwo-

we Lwowie tak nagle, tak jakby spod ziemi

wolywal porzucony krakowski dom:

komitet opieki dla uchodźców z wojewódz-

lądek dobrej nadziei. Także moja matka nie

jenna lwowska premiera zaslynie szczegól-

wzięlo się tyle czerwonych chorągwi i tyle

,,W hall'u jest wielkie powiększenie foto-

twa krakowskiego liczyl 18 000 glów ro-

lubila jej i zwykla robić mi wyrzuty, mó-

nie z jednego powodu...

czerwonych transparentów z gotowymi

grafii mojej matki, która byla osobą wiel-

dzin! Prof. Kot, nie kto inny, ale wlaśnie on

wiąc: «Po coś ty to napisal? Po co ludzie

,,Kurier Warszawski" w lutym 1938 do-

napisami w trzech językach. Miasto w jed-

kiej piękności. Mówiono o niej, że wyglą-

przede wszystkim, troszczyl się np. o groch,

mają czytać, że u nas w domu byla taka

nosi: ponieważ inscenizacja Galązki... lączy

nej chwili stalo się czerwone a mnie zalala

da, nie wiem dlaczego, jak królowa wdowa

o kapustę, o sloninę, o slomę i o sienniki. On

bieda, że ja się tak strasznie męczylam!?Č.

się ,,z dużymi kosztami, dyrekcja teatrów

krew również czerwona. Krew i lzy". ,,Czer-

otwieral masowe jadlodajnie. I on, w dniu

hiszpańska. Rysy nadzwyczaj regularne,

Stalo się i już się nie odstanie. Napisalem".

[...] zwrócila się do [...] związków i stowa-

wono mi bylo przed oczyma a przecież to

wymarszu bolszewików przyslal do mnie

wlosy biale, przecudne, uśmiech mily

Napisal i inne

rzyszeń lwowskich z propozycją, aby z góry

jeszcze nie byl najgorszy widok. Zagryzlem

rano, o szóstej, córkę, uroczą p. Alinę, doma-

i dowcipny zarazem. Wielka dama! Bylo

zamówily względnie zakupily odpowiednią

,,Rozmaite interesy wydawnicze, zwią-

zęby, ale spojrzawszy w boczne ulice, sta-

gając się, bym pobiegl na miasto zaraz i wy-

nas czterech i żaden nie wdal się w mat-

ilość biletów". Od sily rezonansu uzależnio-

zane glównie z czytankami dla mlodzieży,

nąlem, nie mogąc kroku zrobić. Nogi ugięly

bral z polskich magazynów wojskowych,

kę. Wszyscy [...] odziedziczyliśmy po ojcu

no miejsce w programie. ,,Taktyką tą poczul

kazaly mi przyjeżdżać do Lwowa dosyć

się pode mną. Jezus, Maria! Nasi z bialymi

co się jeszcze da wybrać, zanim bolszewicy

plebejskie, gminne rysy[...] wprost z cha-

często, gdyż tam rezydowal najznakomit-

się dotknięty autor [...], który opublikowal

chorągwiami!". ,,Okropny widok! I przeklęty

rozdrapią te zapasy... [...] Ileż pomyslowo-

lupy poszedl do gimnazjum, potem na uni-

w prasie lwowskiej oświadczenie" i oznaj-

szy redaktor czytanek, a świetny, choć

dzień!". ,,Rozplakalem się z bólu i pobieglem

ści, ile energii okazal [...]".

wersytet. [...] Nie wiem, co to jest ojciec".

mil, że ,,sposób taki uchodzić może w han-

nieznany ogólowi poeta, Stanislaw May-

szybko, gdzieś w bok, byle nie patrzeć".

Teraz kreśli gniewne slowa o postawie

Blażej Tempka zmarl, gdy Zygmunt mial

dlu detalicznym, ale na gruncie teatralnym

kowski [...]. Ach, jakiż to inteligentny byl

,,Jakiś stary czlowiek. Poznal mnie

rządu, o jego ,,energii, pomyslowości i roz-

pięć lat. To pewien... mezalians ­ malżeń-

stanowi nowość niepraktykowaną nigdzie

czlowiek! Zawsze korespondowal ze mną

i powiada:

machu" ­ ale w zatracaniu się w czczych

stwo rodziców... W Przylądku... wytworna

telegraficznie, streszczając w depeszy caly

i nie dopuszczalną tych względów nie wy-

­ Pan plakal przed chwilą!

dzialaniach, które nie obronią Polski przed

kresowa matrona, wielka patriotka,,,[...]

obstalunek np. za pomocą slów: «dwieście

razil zgody na inscenizację. Z trudem się

­ Nie! Nie plakalem!

zakusami Sowietów i nie zlamią obojętno-

postać występująca jako «babciaČ, w rze-

dogadano ­ nowy sezon 1938/1939 okra-

pięćdziesiąt wierszy trzysta zlotych ­ stop

­ Plakal pan! Niech się pan tego nie

ści sojuszników z Zachodu: ,,Wszystko to

czywistości byla ciotką, nie matką mojej

silo przedstawianie w reżyserii Mieczysla-

­ chlopiec ucieka w świat ­ stop ­ jazda na

wstydzi! Ale plakal pan niepotrzebnie: Pol-

bardzo zręczne, oszalamiająco przebiegle,

matki, ale jej charakter odmalowalem

wa Szpakiewicza. To jeden z największych

osi ­ stop ­ dużo humoru ­ stop ­ wielkie

ska będzie wielka, potężna, od morza do

interesujące jako rozgrywka, ale równo-

wiernie [...]".

sukcesów frekwencyjnych i kasowych we

miasto ­ stop ­ od śmierci glodowej ratuje

morza! Mówię to panu jakem Żyd i jak dziś

cześnie trochę male. Nie na miarę nasze-

A więc ­ lwowianka! Szczycil się: ,,moja

konsul polski ­ stop ­ najpóźniej wtorekČ.

Lwowie lat trzydziestych. Oraz ­ jak określil

jest Sądny Dzień!". Jom Kipur 1939... W tym

go nieszczęścia i nie na miarę czasu, gdy

babka byla z domu Monné, a cioteczna sio-

Galązkę... Jan Lechoń ­ ,,[...] uśmiech poezji,

Odpowiedź brzmiala: «Pięćset zlotych ­ naj-

samym wspomnieniu przywola slowa sę-

trzeszczy doslownie caly świat". Narazi

stra mej matki o malo nie zostala panią Ar-

bez wielkich slów, jeden z ostatnich przed

później środaČ. Tak powstalo jedno z mych

dziwego szewca Salesa:

się tym bardzo: ,,Gdy general [Wladyslaw]

turową Grotgierową". Niewiele wiemy o tej

nadchodzącą burzą". Gdyż przyszlość przy-

niezliczonych malych arcydziel, opowiada-

,,­ Panie Nowakowski! Pan mi za te buty

Sikorski przywiózl z sobą symboliczne

(legendarnej?) koligacji oraz o najwcze-

niosla glównie...

nie pt. Józek Gwizdala".

zaplacisz w wolnym Krakowie!. [...]

zlote klucze miasta Chicago, które tam

śniejszych związkach z rodzinnym ­ ,,po

Wlączy je do książki pt. Zlotówka Ma-

To już jest drugie proroctwo w jednym

wręczają często byle komu, ośmielilem

kądzieli" ­ miastem. Zanotuje epizod z dzie-

...Krew i lzy

noela (1936). W drugim ­ podobnym ­ zbio-

dniu. Oba wyszly z ust Żydów! Oba w Sądny

się spytać, jak stoi sprawa kluczy żela-

ciństwa o gościach: ,,Gdy przyjeżdżali ja-

rze znajdziemy uroczą lwowską nowelkę

To paradoks, że najsilniej polączy No-

Dzień! Nie przeslyszalem się! [...] Minęlo lat

znych do innych miast, do Lwowa i do Wil-

cyś kuzyni ze Lwowa czy z dalsza, mówilo

Historia pasty do butów o wyprawie malo-

wakowskiego z miastem ,,uśmiechniętym"

dwadzieścia trzy od tego dnia i... I jeszcze

na. Moje pytanie, postawione na lamach

się w domu z odcieniem śmiertelnej nudy

letnich Wladka i Tadka na marsz szlakiem

i ,,bardzo przyjemnym" czas najbardziej po-

mu nie zaplacilem".

«Wiadomości PolskichČ, wywolalo gromy

i lekceważenia: «Trzeba im koniecznie coś

,,Kadrówki". ,,A klaniajcie się Lwowowi! Bo

nury. Ewakuowany z Krakowa podporucz-

oburzenia. Propaganda puścila w ruch

pokazać, bo przecież to ­ to nie widzialo

,,Pugodny wyraz twarzy"

to piękne miasto!" ­ żegnal chlopców na

nik rezerwy przeżyje miesiąc ­ najpierw

wszystkie kadzielnice, aby w ich dymie za-

niczego, ani grobów królewskich, ani Zyg-

kieleckim dworcu komisarz policji, co ich

chorej gorączki, potem zimnej grozy. Nie

Do ucieczki spod skrzydel Sowietów

tracil się wlaściwy obraz naszej nieszczę-

munta, ani Wita Stwosza, ani żadnej rze-

zdybal, ale bohaterowie mówią literacką

będziemy rozwodzić się nad ,,zamachem

nie tylko porządne obuwie, ale i paszport

snej rzeczywistości".

czy, która Krakowa jestČ". Tak! W jednym