18

nr 2 (486) 30.01.­12.02.2026

Okruchy historii

www.kuriergalicyjski.com

Herminia Naglerowa. Niedoceniona pisarka kresowa  (cz.1)

Urodzila się 28.X.1890 r.

dno ludzkiej nędzy. Zaznala rzeczy leżących

W 1917 r. jej sztukę ,,Tajemnica" wystawil

w Zaliskach kolo Brodów

poza zasięgiem jej doświadczenia, nawet

Lwowski Teatr Miejski. Po przenosinach

(ówczesna Galicja Wschodnia).

wyobraźni. W okrutnej próbie sprawdzila

do Warszawy tworzyla utwory poetyckie

Jej dzieciństwu i wczesnej

się jej wierność życiu, tym jego wartościom,

i prozatorskie. Często używala w latach

mlodości towarzyszyly trzy

które zdolaly oprzeć się w kataklizmie".

dwudziestych pseudonimu Jan Stycz. Wy-

rodzaje ,,pograniczności".

soko oceniano w środowisku literackim

Wyjście z ,,sowieckiego piekla".

Ojciec Herminii, Józef Fisch,

i edytorskim jej pierwsze dokonania. Pu-

Wędrówka z Armią Polską

byl drobnym żydowskim

blikowaly jej teksty znane wydawnictwa

na Wschodzie i z 2. Korpusem

wlaścicielem ziemskim na

warszawskie, jak np. J. Mortkowicz, F. Ho-

Wolyniu. Wraz z malżonką

Zwolniono pisarkę z lagru w drugiej po-

esick, Gebethner i Wolff, a także lwowski

Klarą z Mannów prowadzil

lowie 1941 r. dzięki umowie Sikorski ­ Maj-

,,Lektor". Warto wskazać kilka przykladów:

życie na wzór szlachty

ski o tzw. ,,amnestii" dla Polaków. Dotych-

,,Otwarte oczy" (wiersze), Warszawa 1921,

polskiej w XIX w. ,,Żydzi,

czasowa więźniarka zglosila się do Armii

Ignis; ,,Czarny pies". Powieść wyróżniona

drobni czy średni wlaściciele

Polskiej powstającej wówczas w ZSRR pod

w konkursie im. Gabrieli Zapolskiej we Lwo-

ziemscy, byli formacją

dowództwem gen. Wladyslawa Andersa.

wie Lwów 1924, ,,Lektor"; Szare godziny,

nietypową, anachroniczną,

Opuścila z nią ZSRR w 1942 r. i wędrowala

Warszawa 1924, Ignis; ,,Czlowiek z więzien-

stojącą na pograniczu

dalej z Armią Polską na Wschodzie (nazwa

nej wieży" (,,Kurier Warszawski" 1926, druk

między mieszczaństwem

przyjęta w drugiej polowie 1942 r w Iraku)

w odcinkach). Kontynuacją tego cyklu byly

a ziemiaństwem ,,z dziada

i z późniejszym 2. Korpusem przez Iran, Irak,

utwory z końca lat dwudziestych i począt-

pradziada". Czuli się powyżej

Palestynę, Egipt aż do Wloch.

ku trzydziestych, np. ,,Matowa kresa", War-

pierwszego, a nie przynależeli do

W czasie postoju w Egipcie pisarka wstą-

szawa 1929, F. Hoesick; ,,Motyw księżyca",

drugiego. Tu taila się pierwsza

pila do wędrownej szkoly oficerskiej APW,

Warszawa 1930, J. Mortkowicz, ,,Zawalidro-

przyczyna ,,pograniczności",

przyszlego 2. Korpusu. Powyższa decyzja

ga". Warszawa 1929, czasopismo ,,Bluszcz"

która kazala szukać Naglerowej

może wydać się zaskakująca, wręcz niezro-

oraz J. Mortkowicz 1930; ,,Ludzie prawdzi-

spolecznie określonego

zumiala. Do szkól oficerskich zglaszali się

wi", Warszawa 1934, Gebethner i Wolff.

miejsca dla siebie". Ludzie tej

mlodzi ludzie o odpowiedniej wiedzy teo-

H. Naglerowa nawiązywala w swych

formacji w pelni przyjęli polską

Osadzono ją w więzieniu przy ul. Zamar-

retycznej i wysokiej sprawności fizycznej.

Naglerowej ,,Krauzowie i inni" (z cyklu:

wierszach do pewnych motywów z okresu

świadomość narodową. Odeszli

stynowskiej, slynnej wówczas katowni so-

Tymczasem Herminia Naglerowa miala już

,,Kariery"), Warszawa, t.. 1­3, 1936. J.

Mlodej Polski. W dzielach prozatorskich

od tradycji żydowskich, wielu

wieckiej. Żądali, by przyznala się do kontak-

wówczas ponad 50 lat. Byla wyniszczona

Mortkowicz. Podkreślali przy tym, że oba

podejmowala wybrane tematy psycholo-

z nich przeszlo na katolicyzm.

tów z polskimi organizacjami podziemnymi,

pobytem w więzieniach (najdlużej w za-

dziela uzupelniają się pod względem geo-

giczne, a także wydarzenia z okresu woj-

Mimo tak zdecydowanego

powstającymi we Lwowie jesienią 1939 r.

marstynowskim), a następnie w lagrze. Jej

graficznym, regionalnym. Jak już wspo-

ny polsko-sowieckiej w latach 1919­1920.

wyboru niektórzy Polacy nadal

Starali się zmusić ją do zobowiązania, iż po

sprawność fizyczna byla ze zrozumialych

mniano, akcja ,,Nocy i dni" rozgrywa się

Już wtedy, na początku lat trzydziestych,

traktowali ich jak element obcy.

ewentualnym zwolnieniu z więzienia zosta-

względów ograniczona.

w poludniowo-zachodniej Wielkopolsce.

ówcześni krytycy literaccy oceniali jej

Powyższy wybór traktowali

Należy jednak pamiętać, że 2. Korpus

nie denuncjatorką NKWD i swymi donosami

Miejscem wydarzeń ukazanych w powieści

twórczość jako wartościowe osiągnięcie li-

z niedowierzaniem. Bylo to

to nie tylko jednostki bojowe, które w cią-

będzie obciążać innych polskich pisarzy.

,,Krauzowie i inni" jest miasteczko powiato-

teratury polskiej powstającej w odrodzonej

niejednokrotnie powodem

Przebywala w jednej z cel kobiecych wię-

gu 14 miesięcy kroczyly od zwycięstwa

we na wschodniogalicyjskim Podkarpaciu.

Rzeczypospolitej. W ciągu swego dwudzie-

przykrych doznań rodziny

do zwycięstwa na szlaku od rzeki Sangro

zienia zamarstynowskiego. Pomieszczenie

Oba utwory uzupelniają się pod względem

stoletniego pobytu w Warszawie H. Nagle-

Fischów, w tym Herminii.

i od Monte Cassino aż do Bolonii. Jak już

bylo przepelnione (dwadzieścia kilka osób

spolecznym. ,,Powieść Noce i dnie ,,to saga

rowa uczestniczyla w życiu elity literackiej

pisalem w moich rozprawach naukowych,

na okolo 6 metrów kwadratowych ­ niecale

o schylku ziemiaństwa, Krauzowie i inni to

stolicy oraz poznala co najmniej kilkunastu

2. Korpus to również zespól instytucji kul-

pól metra na jedną aresztantkę). Wspólwięź-

saga o awansie, o wstępowaniu spolecz-

wybitnych pisarzy. Miala to wykorzystać

OSKAR STANISLAW CZARNIK

turalnych-oświatowych, artystycznych,

niarkami byly kobiety o różnych zawodach,

nym mieszczaństwa. Oba utwory odtwa-

w swej dalszej twórczości, w odmiennych

opiekuńczych, wydawniczych. Dowództwu

wyksztalceniu, postawie moralnej. Enkawu-

Drugie ,,pogranicze" można określić

rzają proces, w którym tworzy się inteli-

już okolicznościach historycznych.

2. Korpusu podlegaly również bezpośred-

dyści wobec wszystkich stosowali przemoc,

jako szczególne polożenie geograficzne

gencja polska, klasa czy grupa przywódcza,

,,Roman fleuve" ­ powieść

niektóre bili szczególnie dotkliwie.

nio szkoly dla junaków i junaczek, dzieci

i stosunki ludnościowe. Brody i okolice to

odpowiedzialna za ksztalt polskiego życia

rzeka i jej polska odmiana

Wielkim cierpieniem byl też dla nich

polskich, w tym wielu sierot, które mimo

terytorium przylegające do ówczesnej gra-

zbiorowego, za jego slabości czy osiągnię-

glód, wynikający ze skąpych codziennych

utraty rodziców udalo się wyprowadzić

nicy między Galicją a zaborem rosyjskim.

,,Roman fleuve" ­ to określenie, które

cia, jego zwycięstwa i klęski w drugiej po-

posilków. Sprawialy też przykrość prymi-

wraz z wojskiem z zeslania w ZSRR.

Zamieszkiwali je przede wszystkim Rusini

pojawilo się w literaturoznawstwie francu-

lowie XIX wieku".

tywne warunki sanitarne. Brakowalo na-

Powyższymi sprawami zajmowala się

skim. Tlumaczono je na różne języki. W uję-

(Ukraińcy), ale tutejszą spoleczność wspól-

Oba dziela lączą też pewne cechy sty-

leżytej pomocy lekarskiej. Powyższe oko-

w znacznej mierze Pomocnicza Wojskowa

ciu slownikowym ,,powieść-rzeka" to nazwa,

tworzyli stosunkowo liczni Polacy. Obecni

listyczne. Idzie tu o slownictwo, zręczność

liczności powodowaly, iż niektóre kobiety

Slużba Kobiet, formacja wojskowa dzialają-

też byli Czesi i przedstawiciele innych nacji.

określająca dwudziestowieczne cykle powie-

w wykorzystaniu dialogów, przejrzystość

szybko umieraly. Wiele aresztantek utraci-

ca w APW, a następnie w 2. Korpusie. Szko-

Z tą formą ,,pograniczności" Herminia Fi-

ściowe. ,,Roman fleuve" występuje w dwu

narracji, sprawność w prowadzeniu akcji.

lo nadzieję na dobrą odmianę losu.

lenie oficerskie, w którym uczestniczyla H.

schówna spotykala się na co dzień w swym

odmianach: pierwszą reprezentują utwory

Dzięki temu pewna jednostajność staje się dla

Mimo różnych form przemocy Herminia

Naglerowa, uwzględnialo pewne zagadnie-

dzieciństwie i wczesnej mlodości.

przedstawiające w sposób szczególowy

czytelnika interesująca i może go sklonić do

Naglerowa nie ustąpila sowieckim katom.

nia teoretyczne. Co prawda niektóre mlod-

Trzecia postać ,,pograniczności" wiązala

i analityczny rozwój bohatera na tle prądów

lektury kolejnych części tak dlugiego dziela.

Nie przyznala się do niczego, nie podjęla żad-

sze absolwentki tej szkoly po odpowiednim

się ze szczególnym polożeniem wsi Zaliski

intelektualnych epoki (np. ,,Jan Krzysztof"

Cykl ,,Krauzowie i inni" to uwieńczenie

nych zobowiązań. Zachowala swą godność

dodatkowym kursie umiejętnie prowadzily

i domu Fischów. Granica z zaborem rosyjskim

i ,,Dusza zaczarowana" Romaina Rollanda),

twórczości H. Naglerowej w II Rzeczypo-

ludzką i niezależność. Wtedy zapadl wyrok.

ciężarówki, dostarczając formacjom na

biegla zaledwie kilkaset metrów dalej, grzbie-

drugą tzw. powieści rodzinne, utwory przed-

spolitej. Autorka zamierzala stworzyć na-

Enkawudyści dowiedzieli się, że H. Naglero-

froncie amunicję i żywność. Większość jed-

tem dominującego nad okolicą wzgórza.

stawiające na szerokim tle obyczajowym i hi-

stępne części tego dziela i nadać calości

wa napisala niegdyś opowiadanie ,,Galązka

nak zajmowala się sprawami, które nie wy-

Z domu Fischów można bylo wielokrotnie

storycznym dzieje rodziny co najmniej w dwu

tytul ,,Kariery". Bieg wydarzeń politycz-

bzu", które opublikowano w zbiorze ,,Ludzie

magaly aż tak wysokich umiejętności tech-

spostrzec żolnierzy rosyjskich, patrolujących

pokoleniach (np. ,,Rodzina Thiault" Roger Ro-

nych zniweczyl zamierzenia pisarki.

prawdziwi". W powyższym utworze pisarka

nicznych i znacznych wysilków fizycznych.

pieszo lub konno tak bliską granicę. Herminia

main Martin du Gard i ,,Saga rodu Forsytów

Kataklizm ­ Wrzesień 1939 r.

przedstawila wydarzenie prawdziwe ­ roz-

Niedawna ,,lagierniczka" ukończyla

wspominala tę wlaśnie lokalną ,,pogranicz-

Johna Galsworthy'go").

Okupacja. Represje sowieckie

strzelanie przez bolszewików w czasie woj-

wędrowną podchorążówkę i uzyskala sto-

ność" w ciągu calego swego życia. Nawiązy-

Polską odmianę ,,powieści-rzeki" wspól-

W czasie kampanii wrześniowej Naglero-

ny polsko-sowieckiej 1919­1920 lączniczki

pień poruczniczka. W ramach swej slużby

wala do niej w niektórych swych utworach.

tworzyly w latach trzydziestych dwie autorki:

wie opuścili Warszawę i udali się do Lwowa.

Polskiej Organizacji Wojskowej. Napisanie

w PWSK redagowala czasopismo ,,Biule-

Po ukończeniu galicyjskiego gimnazjum

Maria Dąbrowska i Herminia Naglerowa. Slyn-

Żywili nadzieję, że znajdą tam bezpieczne

tego opowiadania okupanci uznali za ciężką

tyn dla świetliczarek", a następnie perio-

i po krótkim pobycie w Wiedniu w czasie

ne stalo się przecież dzielo M. Dąbrowskiej

schronienie i będą kontynuować swą pracę.

zbrodnię przeciw ZSRR. Zapadl wyrok ­ 8 lat

dyk ,,Ochotniczka". Bylo to pismo kultu-

I wojny światowej Herminia Fischówna pod-

,,Noce i dnie", t. 1­4 (niektóre tomy w 2 czę-

Wkrótce jednak miasto od zachodu, pólno-

karnego pobytu w lagrze.

ralne przeznaczone dla podleglych wojsku

jęla studia historyczne na Uniwersytecie

ściach), Warszawa 1931­1934. Jest to powieść

cy i poludnia oblegli Niemcy. W ciągu 10 dni

Pisarkę wywieziono z więzienia za-

szkól dla junaczek. Wykonywala tez inne

Lwowskim. Uwieńczyla je pracą dyplomo-

przedstawiająca ,,w epickim ujęciu dzieje kilku

usilowali je zdobyć w bezskutecznych sztur-

marstynowskiego prawdopodobnie w IV

prace zlecone przez przelożonych.

pokoleń rodziny szlacheckiej w 2. pol. XIX i na

wą napisaną pod kierunkiem prof. Szymona

mach. Nadciągnęla jednak armia sowiecka

kwartale 1940 r. Jej dalsze losy ­ to krótkie

Dowództwo PWSK wysoko ocenialo jej

początku XX w. na tle donioslych przeobrażeń

Aszkenazego. Tematem jej rozprawy byla

i zamknęla od wschodu pierścień oblężniczy.

pobyty w więzieniach etapowych (przej-

slużbę wojskową. Awansowalo ją na stopień

spolecznych i historycznych". Wlaściwy czas

próba wznowienia powstania przez Zaliw-

Zawiodly polskie nadzieje na odsiecz Lwowa.

ściowych) w Kremieńczugu, Sizraniu, Char-

kapitana. W 1945 r. Dowództwo 2. Korpusu

akcji trwa od lat osiemdziesiątych XIX w., jed-

skiego w 1833 r. Tekst pracy ,,Wyprawa Za-

W tej krytycznej sytuacji Dowództwo Obro-

kowie, Pietropawlowsku, Karabasie. Osa-

odznaczylo ją Krzyżem Zaslugi z Mieczami.

nak pewne nawiązania historyczne sięgają do

liwskiego w 1833 r." opublikowal lwowski

ny Lwowa zdecydowalo się w toku rozmów

dzono ją w końcu w lagrze Burma obwodu

H. Naglerowa wykonywala swe obowiązki

,,Przewodnik Naukowy i Literacki" w 1919 r.

Powstania Styczniowego. Podobnie bieg naj-

z generalami sowieckimi podpisać kapi-

karagandzkiego (Kazachstan). Zmuszono ją

wojskowe prawdopodobnie aż do rozwiąza-

ważniejszych wydarzeń rozwija się do rewo-

W tym okresie wyszla za mąż za Leona

tulację na korzystnych dla strony polskiej

do ciężkiej pracy fizycznej. Byla robotnicą

nia 2. Korpusu w drugiej polowie 1946 r.

lucji 1905­1907 r., jednak klamrą zamykająca

Naglera. Byl on prawnikiem, zatrudnio-

warunkach. Bolszewiccy agresorzy nigdy

na polach przylegających do lagru, stano-

caly cykl jest wybuch I wojny światowej. Na

nym na stanowisku kierownika Inspekcji

Twórczość literacka

ich później nie dotrzymali. Armia sowiecka

wiących jego wlasność. Później zostala

tym tle autorka ujęla losy i ewolucję duchową

Komendy Glównej Policji Państwowej.

na wychodźczym szlaku.

wkroczyla do Lwowa 22 września 1939 r.

stróżem nocnym pilnującym magazynu róż-

swych glównych postaci, jak Bogumil Niech-

W związku z pracą męża w centralnych or-

Utwory o tematyce

Zaczęla się okupacja. Leon Nagler,

nych trucizn. Zlecano też jej inne prace we-

cic, Barbara Niechcicowa z domu Ostrzeńska,

ganach państwa polskiego przyszla pisar-

więziennej i lagrowej

wysoki funkcjonariusz polskiej Policji

wnątrz lagru. Traktowano ją poniżająco, tak

Anzelm Ostrzeński, Agnieszka Niechcicówna,

ka przeniosla się do stolicy w 1919 r. Odtąd

Państwowej, zostal aresztowany przez

jak inne więźniarki. Wraz z nimi odczuwala

Mimo wielu zajęć związanych ze slużbą

córka Bogumila i Barbary, Marcin Śniadow-

występowala do końca życia pod nazwi-

NKWD pod koniec 1939 r. Wkrótce So-

ciągly glód, brak odpowiedniego obuwia

wojskową Herminia Naglerowa wznowila

ski. Większa część akcji rozwija się w Kaliszu

skiem męża jako Herminia Naglerowa.

wieci zamordowali go w bliżej nieznanych

i odzieży, inne przykrości związane z po-

na wychodźczym szlaku swą twórczość li-

i okolicach tego miasta, a więc w poludniowo-

Pierwsze utwory literackie

okolicznościach.

bytem w prymitywnym i przepelnionym

teracką. Jej pierwszy utwór to rozgrywają-

-zachodniej Wielkopolsce.

Herminię Naglerową NKWD areszto-

baraku. Jak ująl to T. Terlecki, ,,Dama z to-

Już w 1915 r. opublikowala kilka arty-

cy się w okupowanym kraju dramat Tu jest

Krytycy literaccy równie wysoko oce-

walo w nocy z 23 na 24 stycznia 1940 r.

warzystwa i wytworna pisarka zstąpila na

kulów w ,,Wiedeńskim Kurierze Polskim".

Polska (pierwodruk w czasopiśmie ,,Polska

niali wówczas dzielo cykliczne Herminii