19

nr 2 (486) 30.01.­12.02.2026

Okruchy historii

www.kuriergalicyjski.com

i kradla tam zręcznie warzywa: pietruszkę,

Walcząca", Londyn 1942). Prapremiera od-

ustawicznego zagrożenia przed wagonem, by

wschód. Byla wśród nich narratorka wystę-

rozmiarów. Pracowala nadal w polu w swych

z ciekawością oglądać niebo. Panowal pozor-

buraki, ogórki czy inne rośliny. Przychodzila

byla się w 1942 r. w Bagdadzie w wykonaniu

pująca w tym utworze. Po dlugiej podróży

zniszczonych już lwowskich pantoflach.

Polskiego Zespolu Dramatycznego, pier-

ny spokój. Rozmawial ze stojącą w drzwiach

z tą zdobyczą do domku Nataszy. Cieszyla

koleją prowadzono deportowane kobiety

Wciąż byla aktualna metafora: ,,Chaplin

wodruk książkowy ukazal się w 1968 r.

wagonu pelną obaw matką. Przelecial nie-

się, że zebrani mogą teraz choćby trochę za-

szpetnymi ulicami jakiegoś prowincjonalnego

w lagrze". Koszenie lucerny sierpami na roz-

w Londynie nakladem wydawnictwa Gryf

spodziewanie samolot rozpoznawczy, sądzo-

spokoić trapiący ich glód. W swych wypra-

miasta do więzienia etapowego. W okresie

leglych polach i wygórowane normy pracy

Publications.

no krótko, że byl to polski. Niespodziewanie

wach nabrala wiele odpowiedniego doświad-

przejściowego pobytu w tym obiekcie wy-

wciąż niosly cierpienie więźniarkom. Jedna

Szczególną jednak wartość mialy utwo-

czenia. Żaden enkawudysta nie przylapal jej

pojawily się bombowce niemieckie. Zaata-

wolano bohaterkę na przesluchanie. Zadano

z nich zmarla wskutek nadmiernego wysilku.

ry pisarki o tematyce więziennej i lagro-

w toku tych dobroczynnych kradzieży.

kowaly transport. Odlamki eksplodującej

jej podobne pytania, jakie kierowano do niej

Opowiadanie ,,Ręce i ziarna" też ukazuje

wej. Opowiadania związane z jej pobytem

w pobliżu bomby dosięgly chlopca. Od razu

Pewnej nocy rozpętala się burza. Szura

w więzieniu zamarstynowskim. Tak samo jak

ciężką pracę lagierniczek. Tym razem w za-

w więzieniu zamarstynowskim ukazywaly

wyruszyla jednak na swą kolejną wyprawę

zginąl. Rozpaczala matka, zbierająca przed

we Lwowie, narratorka nie udzielila żadnych

mkniętym pomieszczeniu mielą one zboże

się kolejno w latach 1947­1948 na lamach

przekonana, że wlaśnie ta niepogoda gwa-

wagonem resztki ciala swego syna. W tym

informacji, nie potwierdzila stawianych za-

ręcznymi mlynkami. Normy dziennego

londyńskiego czasopisma ,,Wiadomości"

rantuje jej pelne bezpieczeństwo. Dlugo

czasie transport mial już wyruszyć w dalszą

rzutów. Tym razem nie stosowano jednak tor-

urobku są również bardzo wysokie. Kobie-

w dziale ,,Rozmowy literackie". Byly to

drogę. Matka zażądala od oficera, miejscowe-

nie wracala. Nagle w pobliżu padlo kilka

tur. Ośmielona tym Polka zapytala śledczego,

ty dźwigają przy tym ciężkie worki pelne

teksty: Rozmowy literackie w śledztwie,

strzalów. Szura już nie wrócila. Wczesnym

go dowódcy, by zapewnil godny pochówek

czy to prawda, że Wielka Brytania skapitu-

zboża. Doskwiera wciąż glód. Nadmierny

Samopoczucie, Duch Borysa Pilniaka, Hu-

krwawym strzępom jej dziecka. ,,Glosem

rankiem enkawudyści nieśli zawinione

lowala w wojnie z Niemcami i zapanowal na

wysilek sprawil, że jedna z nich w ciężkim

mor nie w porę, Klamstwo, Slone jezioro,

pelnym i twardym wydawala te zarządzenia.

w plachtę jej zwloki. Wlaśnie w czasie sza-

świecie pokój. Otrzymala oblędną odpowiedź

stanie trafila do szpitala. Przyczynil się też

Przekroczone granice. Istotną cechą tych

lejącej burzy przyniosly jej śmierć strzaly

Niemal rozkazywala. Jej twarz ciągle jeszcze

śledczego, iż zapanuje na świecie prawdziwy

do śmierci starca Saszy, który wspomagal

utworów bylo przedstawienie kolejnych

strażnika.

palala gniewem. Pomyślalam wtedy, że mie-

pokój tylko wtedy, gdy ideologia bolszewicka

więźniarki w pracy. Obraz wychudzonych,

przesluchań, związanych z nimi wydarzeń.

Bohaterem następnego utworu ,,Chleb"

dzy strachem a gniewem napięla się cięciwa,

ogarnie wszystkie kraje i tym samym upad-

zniszczonych rąk pojawia się kilkakrotnie

Powyższe utwory mialy przede wszystkim

która drży z niecierpliwością, aby co prędzej

jest rodzina lwowska na zeslaniu, pozba-

ną ostatnie państwa kapitalistyczne. Dlugo

w calym utworze.

wartość dokumentacyjną.

wiona ojca. Pozostala matka i dwóch ma-

przylożyć do niej mściwą strzalę".

trwaly jeszcze te oblędne wywody, Więź-

Do glębokich przemyśleń sklania utwór

Inny charakter mial zbiór Ludzie sponie-

Bohaterem następnego utworu ,,Wil-

loletnich synów: Jędrek i Janek.

niarka sluchala ich cierpliwie.

,,Czlowiek umiera dwa razy". Akcja rozgry-

wierani. Ukazal się w 1945 r. w Rzymie sta-

czur" jest pies policyjny, przywiązany do

Matka pracowala w kolchozie, podobnie

Dzięki chwilowej nieuwadze ,,sędziego"

wa się we wspomnianym obozie Burma

raniem Oddzialu Kultury i Prasy 2. Korpusu.

swego przewodnika i pana. Akcja rozgrywa

jak jej starszy syn kilkunastoletni Jędrek.

udalo jej się przeczytać tytuly w przyniesio-

w Kazachstanie.

Byly to teksty: Cięciwa, Wilczur, Śledztwo,

Mlodszy, Janek, byl slaby, zagrożony choro-

się w jakimś niewielkim mieście kresowym

nej przez niego gazecie. Sygnalizowaly one

Przygotowywaniem wrzątku dla więź-

Oblęd i polityka, Dunia, Chaplin w lagrze,

bą. Odczuwal glód, zwlaszcza niedostatek

w drugiej polowie września lub na począt-

niezbicie, że wlaśnie teraz, pod koniec 1940

niarek zajmowal się staruszek Wasilij.

Kazachstańskie noce, Chleb. Przewagę mają

ku października 1939 r. Sowieci wywozili

chleba bardziej niż starszy brat i matka.

r. wojna nadal trwa, Wielka Brytania stawia

Wykonywal swe obowiązki kilkanaście go-

w tym cyklu utwory ukazujące przeżycia

Cala rodzina, podobnie jak inni tutejsi

grupami na wschód żolnierzy i policjantów

skuteczny opór III Rzeszy. Nie odniosla ona

dzin dziennie. Należalo przynieść wiadrami

bohaterów w lagrze i na zeslaniu. Ważną rolę

lwowscy zeslańcy, żyla wielką nadzieją.

polskich zagarniętych zdradziecko w czasie

trwalego zwycięstwa. Tę wlaśnie wiado-

wodę z pobliskiego stawu, zatroszczyć się

odgrywa tu kreacja artystyczna, a elementy

kampanii wrześniowej. Przetrzymywali ich

Wojna na pewno skończy się dla Polski po-

mość przekazala bohaterka towarzyszkom

o paliwo ­ slomę na rozpalkę i kilka kawal-

fikcji literackiej przeplatają się z wlasnymi

przejściowo w miejscowym więzieniu.

myślnie. Wtedy matka z synami wyruszy

niedoli w celi. Wielka Brytania nadal walczy,

ków węgla. Dalsze czynności ­ to rozniece-

przeżyciami autorki. Zaznaczają się też konse-

w drogę powrotną do lwowskiej ojczyzny,

Mieszkańcy usilowali przyjść rodakom

a więc nadal istnieje wolny świat, jest na-

nie ognia i utrzymanie choćby niewysokiego

kwentne zabiegi konstrukcyjne. Fabula więk-

do najpiękniejszego i najbardziej bezpiecz-

z pomocą. Przynosili im chleb czy inne pro-

dzieja, że państwa demokratyczne odniosą

plomienia przez caly dzień, by zagotowany

szości utworów zostala ujęta zgodnie z poety-

dukty żywnościowe. Podjęte próby oka-

nego miejsca na ziemi ­ do domu przy ulicy

kiedyś zwycięstwo. Ta wiadomość mocno

wrzątek byl wciąż gotów. Wasilij byl praco-

ką noweli zakończonej wyraźną puentą.

Nabielaka. Od miejsca ich zeslania w pobliżu

zywaly się jednak daremne. Konwojenci

pokrzepila represjonowane kobiety, Polki

wity, dobry i uslużny. Wykonywane prace

Powstaly zatem dwa zbiory utworów

Gór Altajskich jest do Lwowa okolo pięciu

sowieccy byli nieustępliwi. Odpędzali bru-

i Ukrainki. Bieg wydarzeń politycznych prze-

traktowal jako swe moralne poslannictwo.

o odmiennym charakterze artystycznym:

tysięcy kilometrów. Można jednak wyruszyć

talnie zatroskanych mieszkańców.

kreślil oblęd, narzucany przez Sowietów.

Zdobywal opal również wtedy, gdy wladze

cykl Ludzie sponiewierani, opublikowany

Wspomniany wilczur też przychodzil na

w drogę, choćby pieszo. W drodze do Lwowa

Utwór ,,Dunia" przedstawia relacje mię-

państwowe z powodu toczącej się wojny

w 1945 r. w Rzymie przez Oddzial Kultury

można przebyć każdy dystans ­ choćby to

skwer w centrum miasta. Czekal cierpliwie

dzy więźniarkami. Akcja rozgrywa się w ko-

ograniczyly dostawy węgla i starego drew-

i Prasy 2. Korpusu oraz drugi cykl utworów,

trwalo wiele miesięcy, caly rok lub dlużej.

na powrót swego pana, którego widzial po

lejnym więzieniu etapowym. Postać tytulo-

na do lagru. Pozostaly do wykorzystania

ukazujący się na lamach londyńskich ,,Wia-

raz ostatni gdzieś w pobliżu. Przeżyl chwilę

Nadzieja powrotu do Lwowa doda sil, będzie

wa ­ to prawdopodobnie Rosjanka, kobieta

badyle zebrane w pobliżu stawu i jakaś

sloma. Rozniecal ogień w malej kuchence

domości Literackich" w latach 1947­1948.

największym pokrzepieniem.

radości, gdy wygrzebal z ziemi nieopodal

wysokiego wzrostu i nadzwyczajnej sile

Nadal gorliwie slużyl ludziom.

Pisarka zabiegala w ostatnich latach

Tymczasem Janek slabl coraz bardziej.

skweru kawalek policyjnego munduru. Pan

fizycznej. Jest niewyksztalcona, prymityw-

Przyszlo jednak wielkie oslabienie. Bo-

swego życia, by wydać powyższe utwory

Zachorowal. Potrzebna byla chinina. Brat

jednak nie nadchodzil. Pies pozostal wierny.

na, zachlanna. Pasla niegdyś bydlo kolcho-

hater upadl niosąc wodę ze stawu. Stracil

w jednej książce. Rozpoczęla odpowiednie

Jędrek wyruszyl po lekarstwo do najbliż-

Po jakimś czasie przebywal na skwerze dzień

zowe gdzieś na stepie. Wyszla jednak za

przytomność. Przewieziono go do szpitala.

zabiegi redakcyjne oraz rozmowy z instytu-

szego miasteczka, odleglego o 30 km.

i noc. Byl coraz slabszy z powodu pragnienia

mąż, urodzila dziecko.

Tam konal w ciągu kilku dni. Bardzo cierpial,

cjami. Nie doczekala się realizacji tego zamie-

Aptekarz oświadczyl, że chininy od pew-

i glodu. Dochowywal wierności, wciąż czekal,

Za jakieś urojone winy enkawudyści

wciąż rozlegaly się jego jęki. Pożegnal świat

rzenia. W rok po jej śmierci spelnil jej życze-

nego czasu nie ma i już więcej nie będzie.

nawet wtedy, gdy nie mial już sil, by podnieść

zamordowali jej męża. Dunię skazano na

wielkim krzykiem bólu, jakby też gniewu

nie Katolicki Ośrodek Wydawniczy ,,Veritas"

Nieudana wyprawa Jędrka trwala dwa dni.

się i stanąć na swych lapach. W końcu zabrali

25 lat pobytu w lagrze, a jej synka osadzo-

i protestu. Wtedy wlaśnie odszedl na za-

w Londynie. Opublikowal on w 1958 r. tom

Początkowo odwiedzala Janka pielę-

go i zastrzelili żolnierze sowieccy, co też bylo

no w domu wychowawczym.

wsze. Jego cialo wywieziono w step, zlożono

pod ogólnym tytulem Kazachstańskie noce.

gniarka z miejscowej sowieckiej przychod-

bolesnym przeżyciem dla mieszkańców.

Dunia dzięki swej nadzwyczajnej sile

w jakimś niewielkim dole i zasypano.

Wprowadzil zarazem kolejność tekstów

ni. W końcu doradzila, by Janek ,,sam z sie-

Akcja utworu ,,Śledztwo" rozgrywa się

terroryzowala wszystkie wspóltowa-

i ogólną kompozycję dziela zgodnie z wcze-

bie wyzdrowial".

już we Lwowie w więzieniu zamarstynow-

rzyszki niedoli w celi. Odbierala im skąpe

Staruszek Wasilij byl niegdyś profesorem

śniejszymi życzeniami autorki.

Coraz bardziej slabnący Janek wciąż po-

skim. Jej wlaściwym miejscem jest pokój

racje żywnościowe, zwlaszcza jakże cenny

uniwersytetu, uczonym o rozleglych zaintereso-

Książka sklada się z trzech części.

dzielal tę ogólną nadzieję. ,,Bo, żeby nie wie-

enkawudysty, ,,sędziego śledczego", a bieg

chleb. Wyznaczyla sobie najlepsze miejsce

waniach, specjalistą w dziedzinie mikrobiologii.

Pierwsza z nich nosi tytul Kazachstań-

dzieć co, wrócą do Polski, do Lwowa i miesz-

zdarzeń ukazuje przebieg przesluchania.

do spania i na codzienne legowisko. Strasz-

KWD aresztowalo go prawdopodobnie za nieza-

skie noce, zatem tytul części jest tożsamy

kać będą w tym samym mieszkaniu przy

Bohaterką utworu jest Polka w średnim

liwą nienawiść budzily w niej kobiety inte-

leżność duchową czy wskutek jakiegoś donosu.

z tytulem calego dziela. Objęla ona utwo-

ulicy Nabielaka. Będą tak samo grać w pilkę

wieku, zapewne niedawno aresztowana.

ligentne, wyksztalcone, zwlaszcza Polki.

Skazano go na wieloletni pobyt w lagrze. Nowe

ry, które wcześniej wydrukowano w tomie

albo w kiczkę na placu. Bo tamto istnieje na-

Enkawudysta zarzuca jej, że wspól-

Czasami bywala dla niektórych poslusz-

warunki egzystencji sprawily, że utracil swe

prawdę, a to tutaj śni się tylko. Tamto czeka

Ludzie sponiewierani, a więc przeważa tu

pracowala z polskimi organizacjami po-

nych więźniarek laskawa.

zainteresowania intelektualne. Zanikala stopnio-

tematyka lagrowa. Część druga, Przekro-

na przebudzenie się, na otwarcie oczu".

ziemnymi, powstającymi we Lwowie już

Pod wplywem powracającej tęsknoty

wo jego dotychczasowa wiedza. Stal się starusz-

Raz odwiedzil Janka jakiś miejsco-

czone granice, zawiera utwory ogloszone

od jesieni 1939 r. Żąda przyznania się do

za synkiem wykrzyczala jakieś oskarżenia

kiem przynoszącym wodę ze stawu, rozniecają-

wy dygnitarz kolchozowy. Początkowo

wcześniej w londyńskich ,,Wiadomościach".

winy i zlożenia odpowiednich wyjaśnień.

godzące w Stalina i Konstytucję ZSRR. Ktoś

cym wodę i przygotowującym dla wszystkich

krzyczal, że Janek już tyle dni wyleguje

Dominuje tu tematyka więzienna, zwlasz-

Więźniarka wszystkiemu zaprzeczyla.

doniósl o tym strażnikom. Enkawudyści

wodę. System obozowy jakby narzucil mu nową

się w barlogu i nie idzie w step do pracy.

cza doświadczenia wyniesione z katowni

Trwala w swej postawie również wtedy,

wywolali ją na przesluchanie. Trwalo ono

funkcję spoleczną i przekreślil jego przeszlość.

zamarstynowskiej we Lwowie. Część trze-

Odkryl koc, spojrzal na jego wychudzone

gdy nastąpila konfrontacja z polskim dzia-

dlugo. Powrócila do celi sina, pokrwawiona,

Po prostu umarl po raz pierwszy.

Potem przyszla śmierć po raz drugi,

cialo. ,,Predsiedatiel splunąl na bok i lek-

cia to zwięzla Nota o Autorce, przygotowa-

laczem konspiracyjnym, który w wyniku

prawie bezladna. Wtedy wlaśnie uścisnęla

gdy pożegnal świat na zawsze krzykiem

ceważąco machnąl ręką, jak gdyby chcial

na zapewne przez Tymona Terleckiego.

tortur udzielil enkawudystom wszelkich in-

jedną z więźniarek, którą poprzednio trak-

pelnym bólu i protestu.

powiedzieć: Nic już z ciebie nie będzie.

Warto przedstawić bliżej powyższe

formacji, potwierdzil wszystkie ich zarzuty.

towala z nienawiścią. Gest zostal odwza-

W opowiadaniu ,,Kazachstańkie noce"

Janek krzyczal bez opamiętania: Będę

utwory. Nie będzie to analiza artystyczna

Narastala brutalność przesluchania. Wkro-

jemniony. Staly się przyjaciólkami. Kolejne

narratorka występuje jako nocna dozorczy-

zdrowy, będę silny, piechotą pójdę do Polski".

opracowana zgodnie z polonistycznymi

czyli do akcji dwaj enkawudyści wyspecja-

zderzenie z okrucieństwem bolszewickim

ni magazynu z materialami trującymi. Nie

Choroba jednak postępowala, wzra-

wzorcami. Zapowiedziana prezentacja

lizowani w więzieniu zamarstynowskim

sprawilo, że wbrew niemu narodzila się

zawsze pilnie wywiązywala się ze swych

stalo oslabienie. Janek obawial się coraz

ograniczy się to tematyki kolejnych tekstów

w biciu kobiet. Dlugo pastwili się nad swą

milość, solidarność. Postać tytulowa po

obowiązków. Często odwiedzala więźniarkę

bardziej, że matka i Jędrek nie zabiorą go na

ofiarą. Tortury nie przyniosly rezultatu.

i uwzględni zamykające je puenty. Kolej-

prostu odkryla czlowieczeństwo.

Nataszę, aresztowaną niegdyś i skazaną za-

pieszą wędrówkę do Lwowa i pozostanie na

ność omówień będzie zgodna z porządkiem

Trzeba je bylo przerwać wskutek zaslabnię-

Następny utwór, ,,Chaplin w lagrze",

pewne na podstawie jakiegoś donosu. Byla

zawsze w tym kolchozie, w tej kazachskiej

cia bitej kobiety. Odniesiono ją do celi. Za-

w calej książce wydanej przez ,,Veritas".

ukazuje przeżycia narratorki w miejscu do-

ona inżynierem agronomem, kierowala upra-

chacie. Dlatego gorąco prosil matkę, by

mknąl bieg zdarzeń atak wścieklości i wy-

celowym, w obozie Burma w Kazachstanie.

Kazachstańskie noce

wami na polach wokól lagru. Wykonywala

przyniosla bochenek chleba. Gdy wreszcie

zwiska śledczego, który nie uzyskal w toku

Dominują w utworze dwie podstawowe

Pierwszy utwór z tej części nosi tytul

zatem pracę przydatną dla wladz i dzięki

naje się do syta, na pewno wyzdrowieje.

przesluchania potrzebnych mu informacji.

sprawy. Pierwsza ­ to brak odpowiedniego

,,Cięciwa". Przedstawia cywilny transport

temu korzystala z pewnego przywileju.

Matka przyniosla wieczorem caly bo-

Utwór ,,Oblęd i polityka" to opowieść

obuwia dla kobiet pracujących na polach

ewakuacyjny, zatrzymany gdzieś w polu

Mieszkala oddzielnie, samotnie, w niewiel-

chenek chleba, kupiony jakimś cudownym

o jeszcze jednej formie represji. Trapil

wokól lagru. Druga ­ to bardzo wysokie

kim domku polożonym w pobliżu magazynu

15 września 1939 r. w okolicach kresowego

sposobem. Ofiarowala go Jankowi w wigi-

wszystkich aresztowanych brak wiadomo-

normy dla więźniarek koszących zwyklymi

Zdolbunowa. Czas oczekiwania wydluża

trucizn. Przychodzila tam również pomocni-

lię jego imienin. Janek postanowil jednak,

ści o tym, co dzieje się na świecie. Nie mieli

sierpami na lagiernych polach lucernę. Nie-

ca Nataszy, laborantka Szura, niegdyś aktor-

się, pierwszeństwo przejazdu mają ważne

że podzieli się tym chlebem z matką i bra-

dostępu nawet do sowieckich środków

wykonanie dziennej normy narażalo je na

transporty wojskowe.

ka. Pojawial się jeszcze nieco uprzywilejowa-

tem, cierpiącymi również glód. Poprosil

przekazu. Enkawudyści w więzieniu zamar-

dodatkowe represje. Porównuje samą sie-

Stale zagrażaly podróżnym bombow-

ny więzień Iwan Kirylowicz. Jakże krzepiące

o nóż, by pokroić odpowiednio chleb.

stynowskim twierdzili, że po upadku Fran-

bie do Chaplina, który przypadkowo trafil

byly te nocne spotkania życzliwych wobec

ce niemieckie, atakujące pociągi pelne cy-

,,Ale nie mial sily podzielić chleba. Nóż

cji również Wielka Brytania skapitulowala

do lagru i stal się pośmiewiskiem otoczenia.

wilów. Zdarzenia przedstawione w utworze

innych, solidarnych osób.

wypadl mu z ręki. Jeszcze tylko szepnąl:

w walce przeciw Niemcom hitlerowskim.

Nadszedl dlugo oczekiwany transport

Szura wspomagala też innych ryzykow-

rozgrywają się w ciągu kilkunastu minut,

Podzielić na trzy części ­ dla Ciebie, dla Ję-

Wojna się zatem skończyla.

roboczego obuwia. Nie rozwiązalo to sprawy.

a najważniejsze w ciągu kilkudziesięciu se-

ną czynnością. Korzystając z nocnych ciem-

drka i dla... Slowa:,, mnie" już nie wypowie-

Wkrótce (późną jesienią 1940?) kolejną

Przywiezione buty byly prymitywne, a nar-

kund. Siedemnastoletni chlopiec stal mimo

ności, dostawala się do ogrodu lagrowego

dzial. Ogarnęla go ciemność i cisza".

grupę więźniarek wywieziono za Lwowa na

ratorka nie uzyskala obuwia odpowiednich