8

nr 3 (487) 13­26.02.2026

Kurier kulturalny

www.kuriergalicyjski.com

We Lwowie o Stowarzyszeniu Magurycz

dokończenie ze strony 1

TEKST I ZDJĘCIA

KONSTANTY CZAWAGA

Nazwa Stowarzyszenia Magurycz po-

chodzi od góry nieopodal wsi Bartne w Be-

skidzie Niskim, gdzie przez wieki pozyski-

wano piaskowiec, slużący za material na

żarna, kamienie mlyńskie, nagrobki i krzy-

że. Bartneńscy kamieniarze slynęli w calej

okolicy ze swego kunsztu i znakomitych

wyrobów i do tej tradycji ­ pracy z kamie-

niem i w kamieniu ­ stowarzyszenie na-

wiązuje. Slowo ,,magurycz", pochodzące

z języka rumuńskiego, a mające slowiań-

ską końcówkę, wskazuje na dawne dzieje

regionu, których dziś śladem są toponimy.

W nich przechowala się historia miejsca

i świata, w którym przez setki lat wspól-

SZYMON MODRZEJEWSKI (OD LEWEJ) I OREST MALYĆ

istnialy różne grupy etniczne, narody, kul-

tury i religie.

Ktoś może powie: no dobrze Szymon,

punktu widzenia informacja, mianowicie

a ty to niby skąd to wiesz. W roku 1991

taka, że ten cmentarz zostal po raz pierw-

Szymon Modrzejewski

zatrudnil mnie w swoim zespole konser-

szy zdemolowany przez Armię Czerwoną

Zalożycielem i przewodniczącym Sto-

watorskim jako pomocnika profesor Ja-

we wrześniu 1939 roku. Rozmawialem ze

KONSUL GENERALNY RP WE LWOWIE MAREK RADZIWON (OD

warzyszenia Magurycz jest Szymon Mo-

nusz Smaza. To ktoś bardzo znany tutaj,

świadkiem tego wydarzenia, już nieżyją-

LEWEJ) I SZYMON MODRZEJEWSKI

drzejewski, który pochodzi z Warszawy.

kto wiele dobrego zrobil dla kultury pol-

cym w tej chwili. To byl ojciec Mychajla Cy-

W wywiadzie dla Kuriera wyjaśnil, jak zo-

skiej we Lwowie, w okolicach i zresztą

kulaka, przewodniczącego trościanieckiej

stal kamieniarzem, żeby remontować stare

W Ukrainie to cmentarze, a wlaściwie czę-

uciekl do Galicji. Bardzo wiele bylo takich

nie tylko w Ukrainie, ale też we Francji,

terytorialnej gromady. Przywiózl swojego

kamienne krzyże, figury, kapliczki na zanie-

ściej pochówki polskie na cmentarzach co

osób a przecież to jest tak samo jak z po-

w Rumunii i w wielu innych krajach. To jest

tatę na cmentarz, mial wtedy ponad 90 lat

dbanych cmentarzach i przy drogach:

najmniej dwuwyznaniowych, czy dwunaro-

wstańcami styczniowymi i listopadowymi.

mój mistrz. Nigdy formalnie u niego się

i on nam opowiedzial o tym. A później ten

­ To jest bardzo osobista historia.

dowych polsko-ukraińskich. Najbardziej za-

Oni nie mieli szans, często byli pozbawieni

nie uczylem, ponieważ zawsze mialem do

cmentarz byl stopniowo coraz bardziej de-

W 1983 roku zmarl mój dziadek. Znalem

leży mi na tym, żeby opiekować się tymi co

calego majątku i nie mieli jak funkcjono-

szkoly stosunek negatywny, więc najkró-

molowany, pewnie nie tylko przez komuni-

tylko jednego dziadka. Drugi dziadek zmarl

utracily opiekunów. Czyli wedlug zasady:

wać w zaborze rosyjskim, więc uciekali

cej mówiąc Janusz, bo jest to mój przyjaciel

stów. To slaby wytyk, no bo tak samo jak

daleko wcześniej. Byl żolnierzem AK, byl na

w Polsce remontujemy nagrobki na cmen-

do Galicji. Z tego powodu na cmentarzu

do tej pory, zatrudnil mnie w swym zespo-

byli polscy komuniści, tak byli i ukraińscy

Syberii. Do tego pierwszego bylem bardzo

tarzach ukraińskich, a w Ukrainie remon-

w Zakladzie jest też bardzo dużo grobów

le, w którym pracowalem do 2005 roku.

komuniści. Tylko, że tu nie chodzi o to,

przywiązany i nie zaakceptowalem jego

tujemy nagrobki na cmentarzach polskich.

Polaków. Jest jeden Rosjanin, którego na-

Przez 15 lat większą część lata spę-

żeby się skupiać na tym akurat, kto to zro-

śmierci. Teraz to rozumiem, ale wtedy jakby

W Ukrainie chcę też po prostu pokazy-

zwisko brzmi Bogdan. On się tak naprawdę

dzalem w Ukrainie, pracując przy polskich

bil, tylko jak to naprawić, bo tym ludziom

nie bardzo wiedzialem, co się stalo. I trzy

wać ludziom, że można to robić. Że mogą

nazywal Bogdanow. To byl Rosjanin, który

zabytkach i jednocześnie ucząc się oczy-

już i tak żadna kara nie zostanie wymierzo-

lata po jego śmierci zupelnie przypadkowo

to robić ludzie zwykli, którzy na co dzień

przeszedl na stronę powstańców, zmienil

wiście od Janusza. Od Janusza, ale też od

na. Myślę, że karą będzie dla nich to, że my

wszedlem na ukraiński cmentarz w Polsce.

takimi rzeczami się nie zajmują. Więk-

nazwisko i jest pochowany w Zakladzie. To

jego wspólpracowników, od lepszych ode

to naprawimy. Bo się okaże, że im się nie

Kwestie narodowości nie mialy tak napraw-

szość wolontariuszy Magurycza, a jest to

też ciekawa historia, ukazująca jak to róż-

mnie. Dzisiaj mój stan wiedzy podstawo-

udalo. Na cmentarzu w Zakladzie więk-

dę dla mnie i nadal nie mają żadnego zna-

do tej pory grubo ponad tysiąc osób, to są

nie bywa z kwestiami narodowymi.

wy, jakkolwiek wciąż jest mnóstwo rzeczy,

szość stanowią Polacy, ale w zasadzie jest

czenia. Ja po prostu wszedlem na cmentarz,

ludzie, którzy na co dzień nie mają z tym

Pracowaliśmy na ukraińskim cmentarzu

których też móglbym się nauczyć, pozwala

to cmentarz polsko-ukraiński.

który nie przypominal cmentarza. Każdy

nic wspólnego. Zajmują się zupelnie inny-

w Polsce, byla to wieś nie calkiem ukraińska,

uczyć innych. Może nie na poziomie profe-

Tam super rzecz zrobili pracownicy

chodzi najpierw z rodzicami na cmentarz,

mi rzeczami.

bo mieszkaly tam dwie rodziny polskie. Są

sorskim, ale na pewno na poziomie prac,

Konsulatu, mianowicie posprzątali w kapli-

później niestety do rodziców na cmentarz

Przykladem jest cmentarz w Zakladzie

tam dwa nagrobki polskie i my ich nie pomi-

które mogą przeprowadzić wolontariusze.

cy Skarbków. My nie mieliśmy na to czasu,

i tak w kólko. Odwiedzamy groby swoich

kolo Mikolajowa, który zostal pozbawio-

jamy, ponieważ nie dzialamy wedlug klucza

Janusz ma też nadzór konserwatorski nad

pracując na cmentarzu. Kaplica zostala sta-

bliskich i nasze cmentarze zwykle są dość

ny opiekunów i gdybym mial się kierować

narodowego, podobnie jak tutaj.

tym, co my robimy w Ukrainie. Również

rannie posprzątana - te cegly, fragmenty,

uporządkowane. Zapalamy świeczki, mo-

narodowością, to powinniśmy pracując

Jest tylko jeden bardzo ważny, klu-

Instytut Polonika, z którego pomocy ko-

detale z piaskowca, które spadly na ziemię,

dlimy się. Jako dziecko bardzo lubilem też

tam pominąć nagrobki ukraińskie. To jest

czowy warunek. Musi być ktoś, kto wie

rzystamy od 6 lat. Pracujemy w Ukrainie

zostaly starannie zebrane. Pracownicy kon-

święto zmarlych, bo można bylo bawić się

cmentarz zakladu dla sierot i ubogich za-

jak to robić. To znaczy profesjonalista,

od 18 lat, ale od 6 lat co roku udaje mi się

sulatu zaczęli naprawiać nagrobki i tutaj,

świeczkami, ogniem.

projektowany wraz z calym kompleksem.

który wie jak naprawia się stare nagrobki.

wygrywać dotacje w Instytucie Polonika.

mówiąc szczerze, wykonali pracę bez sen-

Gdy wszedlem na ten cmentarz, zoba-

Pracownikami tego zakladu byli Polacy

Móglbym te przyklady mnożyć, jak bardzo

Tenże instytut także wymaga od granto-

su, bo nie chodzi tylko o to, żeby przewró-

czylem, że jest tu coś dziwnego. Dopiero

i Ukraińcy, pensjonariuszami tego zakladu

wielu ludzi z jakichś nieznanych zupelnie

biorcy, żeby byl nadzór konserwatorski nad

cony cokól na grób postawić, przecież tam

później sobie uświadomilem, że jako dzie-

byli Polacy i Ukraińcy. Sieroty byly tam

powodów, i Polaków i Ukraińców, uważa,

pracami, które prowadzi Magurycz. Nadzór

w ziemi jest jeszcze podstawa. Tę podstawę

sięciolatek bylem też na niemieckim cmen-

i polskie, i ukraińskie.

że w sprawach budowlanych to wystarczy

ma profesor Janusz Smaza. Gdy czegoś nie

trzeba najpierw wydobyć, ustabilizować

tarzu na Pomorzu, zupelnie przypadkowo,

Więc na przyklad wśród pochowanych

worek cementu i wiaderko akrylowej far-

wiem, zawsze go pytam.

podloże, czyli utwardzić, dopiero potem

i wtedy strasznie się balem. Mialem już 17

tam jest ksiądz Emil Pociej, który byl grec-

by. Nie, nie wystarczy. W ogóle używanie

Finalnie jest tak, że ten rok będzie dzie-

można ustawić podstawę i postawić cokól.

lat i wydawalo mi się, że po prostu coś z tym

kokatolickim księdzem z Podlasia, który

cementu do kamienia to bląd, zasadniczo

więtnastym rokiem naszych prac. Chcemy

Stawianie cokolów bez wykonania tych

trzeba zrobić, że to tak nie może wyglądać.

z Podlasia uciekl, kiedy zaborca rosyjski

najlepiej go w ogóle nie używać do pracy

nadal pracować na cmentarzu w Zakla-

przygotowań nie ma sensu, przecież to są

Nie wiedzialem dlaczego, nic nie wiedzia-

zlikwidowal Unię. On po prostu albo mu-

z kamieniem. To tak na marginesie. Przy-

dzie, byliśmy tam już sześciokrotnie. Tam

architektoniczne calości. One nie funkcjo-

lem, ale coś mi kazalo tym się zająć. Teraz

sial zostać prawoslawnym księdzem,

klady źle wykonanych prac znajduję za-

jest niespelna 80 nagrobków. W tragicz-

nują odrębnie. Więc to akurat byla robota,

myślę, że chodzilo trochę o to, że nie zaak-

albo trzymać się swojego wyznania. I on

równo w Polsce, jak i w Ukrainie.

nym stanie. I tu bardzo ważna z mojego

która trochę, powiem szczerze, pomieszala

ceptowalem śmierci dziadka i że chcialem

szyki, bo my chcemy wykopać z ziemi pod-

się czymś w obrębie cmentarza zająć.

stawę, ale na tej podstawie zostal postawio-

Zająlem się więc cmentarzem w Be-

ny cokól. Ja rozumiem, że im bylo milo pod-

rehach Górnych w Bieszczadach. To wla-

nieść to, bo proszę, leżalo, a stoi. No dobrze,

śnie tam natrafilem, nadepnąlem prawie

ale nie stoi tak, jak powinno stać.

na przewrócony nagrobek ukraińskiego

Nic strasznego się nie stalo, mam na-

kamieniarza Hrycia Buchwaka, który wla-

dzieję, że po dzisiejszym spotkaniu, czy też

śnie ten nagrobek sam dla siebie wykonal.

poznaniu się z obecnym konsulem przy-

On byl oczywiście zrujnowany, a ja nie

bierze to inne formy, żeby że tak powiem,

umialem go naprawić. Rok później oka-

można bylo zewrzeć szeregi, po prostu

zalo się, że znacznie starsi znajomi opo-

pracować razem w jednym czasie, tak by-

wiedzieli, że ktoś ze Studenckiego Kola

loby najlepiej. Proponowalem to w zeszlym

Przewodników Beskidzkich w Warszawie

roku, ale z nieznanych przyczyn do tego nie

organizuje obóz i że podczas tego obozu

doszlo. Z drugiej strony to fajnie, że są ja-

będą naprawiać nagrobki. Gdy to uslysza-

cyś ludzie, którzy w ogóle chcą coś zrobić.

lem, od razu chcialem tam pojechać i poje-

Tylko powtarzam, żeby te prace mialy sens

chalem. Zafascynowalo mnie, że to co dla

i byly wykonywane poprawnie. Bo przecież

przeciętnego czlowieka wydaje się już nie

jeżeli psuje nam się samochód, a nie jeste-

do uratowania, można jednak uratować.

śmy biegli w kwestiach auta, to oddajemy je

I tak się zaczęlo. Cmentarzy, które

do warsztatu i tam ktoś, kto umie, naprawia

utracily opiekunów jest dużo i w Polsce,

i naprawia tak, jak należy.

i w Ukrainie. W Polsce są to glównie cmen-

Myślę, że dzisiejsza wystawa i spotka-

tarze ukraińskie, niemieckie i żydowskie.

nie wlaśnie nam pomoże. Ja nie mówię,