15

nr 3 (487) 13­26.02.2026

Okruchy historii

www.kuriergalicyjski.com

Niemcy w naszym mieście

Niemcy to nie tylko

Jak się potem okazalo, wiatr

faszyści, szmajsery, obozy

kierowal ogień w drugą stronę

i szpital nie ucierpial. Najcie-

koncentracyjne, filmy

kawsze jest to, że gmach szpitala

pornograficzne i Goethe

przetrwal do naszych dni i dziś

ze Schillerem. Naturalnie,

mieści się tu Izba Handlowa przy

że przytoczone wyżej

ul. Ceklera 9.

też bylo, ale z historią

W okresie ZURL Niem-

Stanislawowa nie

cy wspaniale porozumieli się

z Ukraińcami, którzy codzien-

ma to nic wspólnego.

nie dostarczali do przytulku

W naszym przypadku

30 bochenków chleba z woj-

podstawowymi pojęciami

skowej piekarni i wspomagali

powinny stać się

go naftą. W tym czasie na pod-

Kniahinin ­ Kolonia,

stawie szkoly ludowej otwarto

pastor Cekler, ,,Betlejem",

niemieckie gimnazjum, które

z czasem stalo się jedną z naj-

Hauswald i T z OO

PROTESTANCKA KIRCHA

PASTOR TEODOR CEKLER

lepszych szkól w mieście.

,,Agromasz". Dlaczego ­

11), bursy dla nauczycieli, dom

Z Polakami sprawy mialy

oto odpowiedź.

starców ,,Elem i Betanien", szpi-

się inaczej. Początkowo zwol-

tal ,,Sarepta", przedszkole ,,Eben

niono wielu niemieckich pra-

­ Ezar" i kolejny sierociniec

cowników kolei, a potem o malo

IWAN BONDAREW

,,Nazaret". Poza dzisiejszą Stacją

nie zamknięto gimnazjum. Ale

Rzemieślnicy, urzędnicy

Krwiodawstwa leżal sad i ogród,

przedsiębiorczy Niemcy bez

i żolnierze

zasilający swymi plodami jadlo-

pracy nie zostali. Przy wspar-

W polowie XVIII w. od-

dajnię. Tu mieścily się też stajnie

ciu finansowym angielskich

wiecznie niemieckie ziemie

i kurniki. Oprócz tego niezmor-

kwakrów otworzyli fabrykę

byly gęsto zaludnione. Poko-

dowany pastor wydawal gazetę

maszyn rolniczych ,,Bis". Dziś

leniowe wiejskie ziemie dzie-

,,Ewangelicka gminna gazeta dla

jest to TzOO ,,Agromasz", pro-

lone byly pomiędzy kolejny-

Galicji i Bukowiny", a jego mal-

dukujący legendarne trakto-

mi potomkami i wreszcie, byly

żonka redagowala kwartalnik

ry ,,Prykarpateć". Spośród jego

tak drobne, że nie bylo już cze-

,,maly pomocnik".

pracowników nie pozostal jed-

go dzielić. A tu nagle do impe-

nak nikt o niemieckim nazwi-

Zlożone stosunki

rium Habsburgów przylączono

sku. W warsztatach fabryki

Galicję. By rozwiązać napięcia

Cekler nie byl jedynym

mlodzież z biedniejszych ro-

SIEROCINIEC ,,BETLEJEM"

spoleczne w Vaterlandzie ce-

Niemcem, który osiągnąl suk-

dzin szkolila się w zawodach

miasta pastora Teodora Ceklera.

sarz Józef II na wszelki sposób

ces w Stanislawowie. Początek

giserów, tokarzy, ślusarzy, ko-

nie zatrzymywali ­ stale rota-

Byl przekonany, że ,,dzieci ­ to

zachęca wspólrodaków do ko-

deptaka (naprzeciwko hotelu

wali i stolarzy. Dla ,,dojeżdżają-

cje kadrowe oficerów garnizo-

kwiaty życia" i swą dzialalność

lonizacji nowych ziem.

,,Kijów") zdobi kamienica Ka-

cych" dzialal akademik.

nu i urzędników nie dawaly im

Przesiedleńcom  darmowo

rozpocząl od budowy sierociń-

rola Hausvalda. To niemiecki

Ostatnim akordem niemiec-

na dlużej osiąść na Przykar-

ca. W 1894 r. zmarl dziadek jego

rozdawane są dzialki, zapew-

przedsiębiorca, wlaściciel za-

kiej kulturowo-religijnej eks-

paciu. Na stale Niemcy zaczęli

malżonki, pozostawiwszy mlo-

niane są ,,wakacje" podatkowe

kladu wyrobów żelaznych i me-

pansji stalo się w październiku

osiedlać się w mieście dopiero

dym spory spadek. A potem suk-

i odroczenie od slużby woj-

talowych. W 1913 r. wybudowal

1932 r. otwarcie w Stanisla-

w latach 1860. Wówczas w mie-

ces sam odnalazl pastora. Na-

skowej. Jasne, że wobec takich

swą ,,luksusową" kamienicę,

wowie ,,Domu niemieckiego".

ście i okolicach budowano kolej

przeciwko kirchy wystawiono

zasad chętnych nie brakowa-

czyli wyposażoną w centralne

W jego sali, mieszczącej do 900

Lwów ­ Czerniowce, przy któ-

na sprzedaż dom wraz z dzialką

lo. Jak twierdzi historyk I. Mo-

ogrzewanie, oświetlenie elek-

osób, odbywaly się uroczyste

rej pracowalo wielu fachow-

nolatia pierwsi Niemcy zjawili

ziemi. Cena byla śmiesznie ni-

tryczne, centralizowaną kana-

akademie, przedstawienia te-

ców. Osiedlali się przeważnie

ska. Rzecz w tym, że poprzedni

się w Stanislawowie w 1786 r.

lizację i windę. Pozatym byla to

atralne, występy chórów i ze-

w jednej dzielnicy, określonej

wlaściciel, Ukrainiec, mial zo-

na podstawie zezwolenia Ka-

druga w mieście czteropiętrowa

spolów tanecznych. Wlaścicie-

dzisiejszymi ulicami Bande-

stać radnym Reichstagu. Dobu-

tarzyny Kossakowskiej. Zaled-

kamienica.

lem Domu bylo towarzystwo

ry ­ Wysoczana ­ Szuchewi-

dowal nawet niewielką weran-

wie po dwóch latach w mieście

Nie obchodzilo się bez eks-

,,Frosin", co w przekladzie ozna-

czów ­ Niezależności. Tereny

dę, z której planowal wyglaszać

zamieszkiwalo już dziewięć ro-

cesów. 1 lipca 1914 r. Polacy ob-

cza ,,wesoly nastrój". Teraz mie-

te uważane byly za przedmie-

dzin przesiedleńców. Nie byli to

plomienne przemowy do swo-

rzucili kamieniami wszystkie

ści się tu szkola sportowa przy

ście Stanislawowa i nazywano

ich wyborców. Jednak wybory

prości ludzie, lecz rzemieślnicy

niemieckie domy, rozbijając 468

ul. Szuchewiczów 21.

je Kniahinin-Kolonia. Doklad-

przegral i postanowil pozbyć się

i rolnicy.

szyb. Na szczęście nikt nie zo-

na liczba rodzin niemieckich

Waliza, dworzec i Vaterland

feralnego budynku. Skorzystal

Zjawili się też niemieccy

stal ranny. Potem Polacy cy-

nie jest znana, ale statystycznie

Nad ranem 1 września 1939

z tego Cekler. W nabytej nieru-

urzędnicy. Obejmowali posa-

nicznie żartowali, że ,,szwaby

w roku 1877 po niemiecku roz-

r. Niemcy oglosili Polsce wojnę.

chomości otworzyl sierociniec

mają twarde lby". Podczas I woj-

dy w starostwie, magistracie,

mawialo 6 998 osób.

O godz. 19:00 policja przyszla

,,Betlejem" (prawie wszystkie

ny światowej stal się prawdziwy

na poczcie, w urzędach podat-

Okres pastora Ceklera

po pastora Ceklera. Oprócz nie-

gmachy urzędowe mialy swo-

cud. W pobliżu szpitala ,,Sarep-

kowych i innych. Miejscowa

go w więzieniu znalazlo się 140

je nazwy) na 12 sierot. Nieba-

Niemieccy osiedleńcy nie

ta" mieścily się wojskowe ma-

ludność, szczególnie Polacy, nie

Niemców, podejrzani Ukraińcy

wem ich liczba sięgnęla 200

byli, rzecz jasna, jednorodną

gazyny artyleryjskie. Przez caly

bardzo darzyli ich sympatią

i Żydzi ­ komuniści. 17 września

wychowanków.

masą, mieszkającą tylko w gra-

tydzień w tej okolicy buszowal

i nazywali ,,szwabami". W 1809

zwolnil ich wszystkich osobi-

Potem zaklady dobroczynne

nicach swego getta. Byli wśród

ogień i grzmialy wybuchy. Ja-

r. polska ludność powsta-

ście dyrektor więzienia.

zaczęly pojawiać się jak grzyby

nich bogaci (ci mieszkali w cen-

kież bylo zdziwienie Ceklera, gdy

la przeciwko Austriakom, co

Sowieci względem Niemców

po deszczu. Powstala niemiec-

trum miasta) i biedni, inżynie-

wróciwszy z ewakuacji zastal

zmusilo starostę Luzana schro-

byli przyjaźni, ale nie dlugo.

ka szkola ludowa (ob. szkola Nr

rowie i robotnicy, wyksztalceni

,,Sareptę" calą i nieuszkodzoną.

nić się w Karpatach. Podczas

Niebawem przyszlo rozporzą-

i ludzie bez żadnej oświaty. Nie

Wiosny Ludów w 1848 r. staro-

dzenie o wysiedleniu ludności

byli też jednolici i w kwestii re-

sta Festenburg nawet przywo-

niemieckiej do ojczyzny. Męż-

ligii. Część z nich byla katolika-

lal wojsko do rozpędzenia spod

czyznom zezwalano na zabra-

mi, uczęszczala na nabożeństwa

swoich okien ,,kociej orkiestry",

nie 50 kg bagażu, a kobietom

w kościolach wspólnie z Polaka-

urządzonej przez studentów.

i dzieciom do 25 kg. Mroźnym

mi i z czasem się polonizowala.

Wprawdzie zdarzali się i po-

rankiem 25 grudnia 1300 sta-

Reszta należala do protestantów,

zytywni urzędnicy. Wszyscy

nislawowskich Niemców zala-

wśród których przeważali lute-

polscy historycy z szacunkiem

dowano do 53 wagonów i ode-

ranie lub ewangeliści. Ci ostatni

odzywają się o staroście Krat-

slano do Vaterlandu, który byl

wybudowali kirchę, która stala

terze i Milbachu, którzy wiele

wówczas bliżej, bo zaczynal się

przed obecnym hotelem ,,Nadi-

uczynili dla rozwoju miasta.

za Przemyślem. Żegnać ich na

ja". Nabożeństwa odbywaly się

Oprócz urzędników w mie-

dworzec przyszli Ukraińcy, Ży-

tam cztery razy do roku, po-

ście bylo też pelno wojskowych.

dzi i, naturalnie, Polacy, którzy

nieważ pastor mieszkal daleko

Prawie wszystkie oficerskie

od dawna czekali na tę chwilę.

za miastem, chorowal na pluca

posady obsadzone byly przez

Niebawem Niemcy wrócili

i niezbyt przejmowal się swymi

Niemców. Bylo też wielu pod-

i to w znacznie większej liczbie.

owieczkami.

oficerów o nazwisku Müller,

Ale to już zupelnie inna

Sytuacja zmienila się za-

Bormann i Schtirlitz. Jednak

historia.

sadniczo z chwilą przybycia do

wojskowi w mieście dlugo się

SIEROCINIEC ,,NAZARET"