16

nr 3 (487) 13­26.02.2026

Rozmowy Kuriera

www.kuriergalicyjski.com

Dlaczego należy pielęgnować stare groby?  (część 4)

Z dr URSZULĄ

podam tylko wybrane przyklady.

OLBROMSKĄ, historykiem

I tak na grobie Tomasza Halasa w So-

kalu: ,,DO CIEBIEPANIE DUSZĘ MĄ

sztuki, rozmawiala

WZNOSILEM / BOŻE MÓJ W TOBIE

ANNA GORDIJEWSKA.

NADZIEJĘ ZLOŻYLEM/ PSALM 24"

W listopadzie 2025 roku uka-

oraz Salomei z Nikorowiczow Jędrze-

zala się książka dr Urszuli Ol-

jowiczowej w Sąsiadowicach: ,,PA-

bromskiej ,,O pamięci w kamie-

NIE WYSLUCHAJ MODLITWY MOJEJ

niu wyrytej. Polskie mogily na

/ WOLANIE MOJENIECH DO CIE-

cmentarzach pogranicza polsko-

BIE IDZIE / PSALM 101". Na nagrob-

-ukraińskiego", wydana przez

ku Adama Lady Bieńkowskiego na

Narodowy Instytut Polskie-

cmentarzu w Komarnie znajdujemy

go Dziedzictwa Kulturowego za

fragment z Księgi Mądrości: ,,SPRA-

Granicą Polonika. Publikacja jest

WIEDLIWI NA WIEKI ŻYĆ BĘDĄ /

efektem blisko dwudziestu lat

A NAGRODA ICH U NAJWYŻSZEGO

badań terenowych prowadzo-

/ KSIĘGA MĄDROŚCI / 6". Z innych

nych w latach 2006­2019 i do-

zacytujmy: ,,ŚMIERĆ TO ZMAR-

kumentuje materialne ślady po

TWYCHWSTANIE!" na grobie Sta-

COKÓL Z INSKRYPCJĄ NA GROBIE

polskiej spoleczności, która przez

nislawa i Romana Bielskich w Lip-

NIEZNANYCH Z NAZWISKA

wieki wspóltworzyla krajobraz

nikach na cmentarzu przy cerkwi,

JÓZEFA I ANNY; NOWE MIASTO,

kulturowy dawnego wojewódz-

czy w Starej Soli na nagrobku Fran-

CMENTARZ MIEJSKI, 2008

twa lwowskiego.

ciszki Świdnickiej czwarte przyka-

napisów, które odzwierciedlają sto-

zanie z Dekalogu: ,,CZCIJ OJCA SWE-

Zgodnie z zapowiedzią poroz-

sunek zmarlego ­ a także jego rodziny,

GO I MATKĘ SWOJĄ". Pojawia się też

mawiamy dzisiaj o inskryp-

która przecież byla zazwyczaj funda-

aforyzm modlitewny św. Augustyna:

cjach. Podczas odwiedzania

torem nagrobka ­ jest w inskrypcjach

,,ŻYLEM, BO CHCIALEŚ, UMARLEM

cmentarzy naszą uwagę przy-

segment inicjalny i finalny. W koń-

BO KAZALEŚ. ZBAW MNIE, BO MO-

ciągają nie tylko nagrobki, ale

cowym fragmencie inskrypcji często

ŻESZ", w różnych wersjach. War-

również napisy na nich. One to

odnajdujemy prośby do ,,przechod-

to dodać, że używany jest on i we

sprawiają, że zatrzymujemy się

nia", ,,czytelnika", czyli osób odwie-

wspólczesnej epigrafice nagrobnej.

i czytamy je...

dzających cmentarz o ,,WESTCHNIE-

Na wielu nagrobkach widnieją

Tak, inskrypcje nagrobne to jeden

NIE DO BOGA" czy modlitwę. Na ogól

jednak dluższe teksty, niekie-

z elementów tradycji funeralnej. Są

wymieniane są: Ojcze nasz, Zdrowaś

WIERSZOWANA INSKRYPCJA NA GROBIE MATEUSZA DE JANISZESKIEGO;

dy są one rymowane, niektóre

to napisy wyryte w kamieniu natu-

Maria i Aniol Pański, czy Wieczny

CMENTARZ W NIEMIROWIE, 2017

znane są z literatury...

ralnym lub sztucznym, wycięte cho-

odpoczynek. Przytoczę tutaj inskryp-

ciażby w drewnie; także napisy od-

cję zawierającą taki przekaz spisaną

Najczęściej występującym w in-

lane, namalowane i nalożone na różne

pochodzenia, komunikat o przyczynie

poza omówieniem ich budowy, tak-

z grobu z cmentarza polskiego w Ja-

skrypcjach tekstem literackim jest

podloża. Podstawową ich funkcją jest

śmierci, zawodzie i zaslugach zmarle-

że ich interpretacją. Treści zawarte

worowie: MARYANNA /BOYTÓWNA

fragment, zazwyczaj w dość dowol-

przekaz informacji o zmarlym: jego

go, a także wezwanie do Boga, prośby

w glównej części inskrypcji (tzw. kor-

/ UMARLA / W STANIE PANIEŃSKIM

nej wersji, z wiersza Jana Nepomu-

nazwisku i datach życia ­ można po-

o modlitwę lub podobne formuly skie-

pus) pozwolily mi na sformulowanie

/W ROKU IUBILEUSZOWYM / 1826

cena Kamińskiego pt. Nagrobek:

wiedzieć, że taki epigraf to najkrót-

rowane do przechodnia, również frag-

wielu tematów badawczych. O nie-

DNIA 7 SIERPNIA ŻYLA / LAT 16 Y

,,PRZECHODNIU! STAŃ NA CHWILĘ,

szy życiorys zmarlego. Jeśli ma on

menty poezji i adnotacje o fundatorach

których już rozmawialyśmy.

MIESIENCY 6 / PROSI O / TROIE. PO /

UCZCIJ TE OSTATKI / TU PLACZĄ:

formę rozbudowaną, to może zawie-

nagrobka. W mojej publikacji przyto-

ZDROWIE / NIE ANIELSKIE. W Chy-

MĄŻ CNEJ ŻONY, DZIECI DOBREJ

Proszę zapoznać Czytelników

rać szersze dane dotyczące rodziny,

czylam szereg inskrypcji i zajęlam się,

rowie zaś: W CIĘŻKIM ŻALU / POZO-

MATKI. / CO MIELI NAJDROŻSZE-

z wybranymi treściami wyję-

STAWIONA ŻONA / PROSI O ZDRO-

GO, W TYM GROBIE SIĘ MIEŚCI,

tymi z inskrypcji, gdyż jest to

WAŚ /I WIECZNY ODPOCZYNEK (dla

ŚMIERĆ IM WSZYSTKO ZABRA-

temat bardzo rozlegly i nie jest

Józefa Kovacica).

LA ­ NIE WZIĘLA BOLEŚCI". Wiersz

możliwy do omówienia w calo-

ten po raz pierwszy zamieszczono

ści w naszym wywiadzie.

Czy może Pani ogólnie scha-

na nagrobku Amelii Golębiowskiej

rakteryzować skąd czerpano

Może zacznę od treści religijnych,

zmarlej w 1852 roku na Cmentarzu

treści inskrypcji religijnych?

które są bardzo zróżnicowane. Za-

Lyczakowskim. Dwa ostatnie wersy

wierają je wszystkie katolickie napi-

Na nagrobkach odnajdujemy cyta-

przeszly do kanonu polskich tekstów

sy. Miejscem na umieszczanie takich

ty z Biblii i ich parafrazy, z których

nagrobnych i z niewielkimi przerób-

kami byly stosowane na cmentarzach

w calej Polsce (również obecnie). Na

terenie badań wiersz ten umiesz-

czono m.in. na kilku grobach w Do-

bromilu i w Sądowej Wiszni. Zapis

jednej z najpiękniejszych lamentacji

z użyciem tegoż utworu odnajduje-

my na jednej z dwóch tablic na grobie

zmarlej w 1863 roku w wieku dwu-

dziestu trzech lat Elżbiety H., z domu

Paar na cmentarzu miejskim w Ja-

worowie: TU SIĘ KOŃCZY MILOŚĆ /

I SZCZĘŚCIE CO UWIELBIA ŚWIAT /

NIEPOMOŻE ROZPACZ MATKI / ANI

CZULYBRAT, / PRZECHODNIU JEŻE-

LI MASZ LITOŚĆ / UROŃLZY BOLE-

ŚCI / BO WSZYSTKO COŚMY MIĘLI /

W TEMSIĘ GROBIE MIEŚCI.

Jeden tylko raz, w Komarnie, na ta-

blicy na grobie nauczycielki Julii

Labaziewiczówny, pojawia się frag-

ment z ,,Ody do mlodości" Adama

Mickiewicza: ,,I TEN SZCZĘŚLIWY,

KTO PADL WŚRÓD ZAWODU / JE-

ŻELI POLEGLEM CIALEM /DAL IN-

NYM SZCZEBEL DO SLAWY GRODU",

odnoszący się do zaslug zawodu na-

uczycielskiego, którego zmarla byla

przedstawicielką.

Jednak najwięcej wzrusze-

nia dostarczają treści zawarte

NAGROBEK FRANCISZKA LINK LENCZOWSKIEGO WYSTAWIONY

NAGROBEK RODZEŃSTWA JANA I BRONISLAWY WISZCZAKÓW

w napisach na grobach mlo-

ZMARLEMU PRZEZ HRABIEGO KAROLA LANCKOROŃSKIEGO;

Z INSKRYPCJĄ NAWIĄZUJĄCĄ DO WIERSZA J. N. KAMIŃSKIEGO

do zmarlych żon i matek oraz

CMENTARZ W KOMARNIE, 2015

(CZĘŚCIOWO ZAKRYTĄ TABLICĄ ); CMENTARZ W DOBROMILU, 2007