17
nr 3 (487) 1326.02.2026
Rozmowy Kuriera
www.kuriergalicyjski.com
ojców, którzy osierocili male
są częściowo przemieszane. Najczę-
dzieci...
ściej występują nazwiska CZERNEC-
KICH (CZERNECKI, ЧЕРНЕЦЬКА),
Tak, to szczególny rodzaj ,,zapisania
w kamieniu" bólu po śmierci naj-
ŚWIERZYŃSKICH (ŚWIŻYŃSKA,
bliższej osoby. Wiele takich napisów
CВIЖИНCЬКА), FRANKÓW (FRAN-
znajduje się też na cmentarzach przy-
KÓW, ФРАНКІВ). Na cmentarzu są też
granicznych. Przykladowo: MĘŻU
groby prawoslawne.
UBOGI! KIEDY CIĘ WIECZNE OKRY-
A napisy na nagrobkach
WAJĄ CIENIA / ŻAL MÓJI TWYCH
niemieckich?
DZIECI LZY ULŻĄ CIERPIENIA na
grobie burmistrza w Starym Sam-
Po pierwszym rozbiorze Rzeczypo-
borze. Podobnie wzruszający tekst
spolitej Galicja zostala podporząd-
znajduje się na grobie dwudziesto-
kowana Habsburgom. W tym czasie,
dwuletniej Katarzyny Kochajewi-
w latach 18761790, nasilila się ak-
czowej, na cmentarzu miejskim przy
cja kolonizacyjna, w wyniku której
NAGROBEK MARII Z HRABIÓW
cerkwi w Sądowej Wiszni, zmarlej
naplynęly na te tereny fale osadni-
FRÜHAUF Z POLSKĄ
prawdopodobnie w 1831 roku, ostat-
ków zarówno ludności wiejskiej
INSKRYPCJĄ; CMENTARZ
niej ofiary panującej na tym obszarze
jak też dobrze wyksztalcone warstwy
POLSKI W JAWOROWIE, 2012
cholery: TU LEŻĄ ZWLOKI ULUBIO-
urzędnicze. Dość szybko Niemcy
TABLICA Z BILINGWICZNĄ INSKRYPCJĄ W JĘZYKU POLSKIM
NEY ŻONY / MĄŻ OPLAKUIE ZGON
i Austriacy, a także inni obcokra-
stanowiska, np. burmistrza, sę-
I UKRAIŃSKIM Z NAGROBKA KONONA MAKARCZUKA; CMENTARZ
OSIEROCONY / ŚMIERĆ WYDARLA
jowcy, asymilowali się, zakladając
dziego, lekarza, a wywodzących się
W RAWIE RUSKIEJ, 2013
/ MATKĘ A Z NIĄSLODKIE ŻYCIE
tutaj rodziny. Najwcześniejsze na-
z rodzin mieszanych. Takie nagrobki
/ ACH PLACZĄ / Z OYCEM DWOIE
pisy w języku niemieckim pochodzą
znajdują się glównie na cmentarzach
MALYCH DZIECI.
z pierwszej ćwierci XIX wieku i znaj-
/ NAYLEPSZ. MLODZ. I SYNOWI, /
/ NIEZWAŻAJĄC NA BÓLE RODZI-
w miastach. Natomiast wplywy języ-
W Krakowcu na grobie Teresy z Ho-
dują się na nagrobkach klasycyzują-
OYCIEC TRAP. POZO. / L. 20UR. 16
CÓW, LECZ CHCIWA / UPORCZYWIE
ka ukraińskiego w polskiej epigrafi-
strzewskich Tarnawskiej, pochowa-
cych, zwlaszcza z przedstawieniem
WRZEŚ. 1843 / PANIE / UCZ(?). DAJ
NIEWINNEYWĄTEK ŻYCIA ZRYWA
ce nagrobnej lub podobne zjawiska
nej w 1860 roku, znajduje się napis,
urn zdobionych przerzuconym kirem;
JEGO. Druga znajduje się na cmenta-
/ TU KREWNI SIĘ NIE CIESZĄ OD-
dotyczą glównie mieszkańców wsi,
w którym poza placzem po śmierci
takie nagrobki nie byly przedmiotem
rzu w Niżankowicach Zablotcach
CHODZĄCĄ NADZIEJĄ / POGRĄ-
gdzie doszlo do wymieszania lud-
żony, mąż prosi zmarlą żonę o opiekę
badań. Jednak na cmentarzu w Do-
i upamiętnia Ludwikę z Godków Do-
ŻENI W ROSPACZY LEZ STRUMIE-
ności etnicznie polskiej z rusińską,
nad dziećmi w niebie: POMNIK LZA-
bromilu i w Mościskach zinwenta-
boszyńską: [...] ZESZLEJ / POGRĄ-
NIE LEJĄ / TU MATKA KROPIĄC
a także niewyksztalconych warstw
MI GORSZKIEMI ZLANY / STAWIA
ryzowano groby z inskrypcjami
ŻENI W ŻALU RODZICE TEN / ZNAK
MIRTEM GROBOWIEC SMUTNY /
mieszczaństwa. Wszystkie te napisy
dwujęzycznymi. Przytoczmy jedną
CIĘ MĄŻ Z SWEMI SIEROTAMI /GDY
BOLESNEJ STRATY POLOŻYLI / PRO-
WIECZNIE NARZEKAĆ BĘDĄ NA
świadczą o stosunkach narodowo-
z dobromilskich: JOHANN JANDAS /
OD MĘŻA I OD DZIECI / BOG POWO-
SZĄC POBOŻNYCH O WESTCHNIE-
LOS MÓY OKRUTNY / TERAZ DROGA
ściowych, a zwlaszcza koegzysten-
LAL CIĘ DO SIEBIE / TYŚ CIERPIA-
K.K.CAMMERAL / VERWALTER IN
NIE / ZA JEJ DUSZĘ DO / BOGA.
CÓRKA ZLOŻYLA ŻYCZENIE / BY CIĘ
cji Polaków i Ukraińców: o tradycji,
DOBRO / MIL GEBOREN IM JA / HRE
LA NA TYM ŚWIECIE / OPIEKUNKĄ
I na koniec wspomnę tylko o innych
BÓG WZIOL DO NIEBA NA WIECZNE
kulturze i wzajemnym poszanowaniu
1775 / GESTORBEN / DEN 14-TER
BĄDŹ IM W NIEBIE. Jest to przyklad
fundatorach, jak w Mościskach dla
ZBAWIENIE.
odrębności narodowej i religijnej.
MARTZ / 1840 oraz: JAN JANDAS
na inskrypcje, które zawierają glębo-
Wilhelma Salomona Friedberga, c.k.
Niezwykle interesujące inskryp-
Poproszę o jakieś przyklady.
/ C.K. KAMERALNY / ZARZĄDCA
ką wiarę w życie pozagrobowe i opie-
starosty powiatowego, któremu na-
cje znajdują się też w kaplicy na tym
W DOBROMILU / URODZONY W 1775
kę zmarlego nad bliskimi.
grobek ufundowali mieszkańcy po-
cmentarzu.
Na cmentarzu w Mościskach znajdu-
R. / ZMARL 14 / MARCA 1840. Napisy
wiatu, zaś w Komarnie Franciszkowi
je się obelisk wykonany w zakladzie
Inskrypcje zawierają często
Teren Pani badań to rejon przy-
w obu językach posiadają taką samą
Link Lenczowskiemu, dlugoletnie-
kamieniarskim J. Gorgolewskie-
w treści informację, kto ufun-
graniczny, wielonarodowo-
treść. Nieco inaczej sformulowano
mu zarządcy dóbr i pelnomocniko-
go we Lwowie, znakujący pochó-
dowal nagrobek. Czy może Pani
ściowy i wielokulturowy. Czy
treść na grobie w Mościskach. Tabli-
wi: WIERNEMU, ZE WSZECH MIAR
wek greckokatolickiego proboszcza
podać takie przyklady z rejonu
znajduje to odzwierciedlenie
ca z napisem niemieckim znajduje się
DOŚWIADCZONEMU / PRZYJACIE-
Damiana Czerkawskiego. Po jednej
przygranicznego?
w inskrypcjach?
na stronie frontalnej: K.K. GENDAR-
LOWI SWEJ RODZINY POSTAWIL
stronie wyryto inskrypcję w języku
MERIE / WACHTMEISTER /ANTON
Oczywiście, jest ich wiele. Na części
TEN KAMIEŃ / KAROL HRABIA
Zajmowalam się tylko mogilami pol-
ruskim: Б. П. / ДАМІАНЪ ЧЕРКАВ-
/ DOBRZAŃSKI / GEBORENAM. 29.
nagrobków fundator bywa określo-
LANCKOROŃSKI.
skimi, nie badalam cmentarzy ukra-
СКІЙ /ПАРОХЪ /МОСТИСКІЙ /
MAI 1853 / GESTORBEN AM4. AU-
ny w sposób jednoznaczny, jak np.
ińskich (rusińskich); niemieckich na
УПОКОИЛЪСЯ 10 МАРТА 1880 Г.
Zauważyć można, że najdluż-
GUST 1896. / RUHE SEINERASCHE
na cmentarzu w Chyrowie, na grobie
tym terenie nie bylo. Moje zaintere-
/ ВЪ 78 = Г. ЖИТЯ /ВѢЧНАЯ ЄМУ
sze, najbardziej emocjonalne
/ GEWIDMET VON DEN / KAME-
Juliana Pukszyna Sasa Baczyńskie-
sowania badawcze dotyczyly tylko
ПАМЯТЬ, po drugiej zaś w skróco-
inskrypcje ryto na starych na-
RADEN.Z polskim, o bardziej rozbu-
go: MEMU KOCHANEMU MĘŻOWI /
napisów bilingwicznych i temu za-
nej formie, po polsku: TU SPOCZY-
grobkach. Potem jest ich raczej
dowanej treści, na tylnej: ANTONI /
HENRYKA, czy na cmentarzu w Mo-
gadnieniu poświęcilam jeden z roz-
WA Ś.P. / DAMIAN / CZERKAWSKI
mniej i są krótsze, powtarzają
DOBRZAŃSKI / WACHMISTRZ C.K.
rańcach, w kwaterze wlaścicieli: LU-
dzialów mojej publikacji. Nagrobków
/ PROBOSZCZ MOŚCISKI. Z dwu-
ŻANDARMERYI / * 29 /5 1853 ┼4
schematy...
DWIKOWI /BOROWSKIEMU / KO-
z napisami w języku polskim i ukra-
języcznej inskrypcji na nagrobku
/8 1896 / PORZUCILEŚ NAS ZBYT /
CHANEMU / SWEMU MALŻONKA/
To sluszna uwaga. Zacznę może od
ińskim oraz polskim i niemieckim
proboszcza greckokatolickiego nale-
WCZEŚNIE ULECIALEŚ W DAL /
Z NIEZABITOWSKICH /SKARBEK
stwierdzenia, że na cmentarzach
nie ma zbyt wiele, niemniej jednak
ży wnioskować, że wywodzil się on
BOROWSKA.
NAM ZOSTALA PAMIĘĆ / LZY SMU-
najpiękniejsze są inskrypcje najstar-
pozwolilo mi to na zaakcentowanie
z rodziny polskiej lub mieszanej. Nie
TEKI ŻAL / ŻONA I DZIECI / PROSZĄ
Jako przyklad fundacji męża dla żony
sze. Te z początku XIX wieku i jego
problematyki, o której Pani mówi
bylo to w XIX wieku zjawisko od-
O WESTCHNIENIE / DO BOGA. Takie
niech posluży napis na grobie Ju-
pierwszej polowy. Byl to okres, kiedy
w pytaniu, w kontekście historycz-
osobnione. W tym czasie dużą część
rozmieszczenie napisu wynika z tre-
lianny Rudkiewicz w Rawie Ruskiej:
w związku z zarządzeniami zaborców
nym i socjologicznym.
kleru unickiego w Galicji stanowi-
ści zawartych na tablicach: nagrobek
W SMUTKU / OPUSZCZONY / MĄŻ /
(ale tak bylo również w innych kra-
Najwcześniejsze nagrobki z napi-
li synowie zubożalej szlachty pol-
fundowali zmarlemu niemieckoję-
CZYNI JEJ / TEN / NAGROBEK.
jach europejskich) przestano chować
sami polsko-ukraińskimi pochodzą
skiej. Inne zagadnienie pochówki
zyczni koledzy z żandarmerii. Nato-
Poza fundacjami malżeńskimi li-
zmarlych w kościolach i wokól nich,
z ostatniego dwudziestolecia XIX
malżeństw mieszanych. Jako przy-
czebną grupą są nagrobki stawiane
miast napis po polsku, rozbudowany
a cmentarze sytuowano poza terena-
wieku, pozostale są dwudziesto-
klad może poslużyć kilka grobów na
o segment finalny zawierający żal
przez rodziców dzieciom i rodzicom
mi zamieszkanymi. Tradycja pisania
wieczne. Jest ich proporcjonalnie
cmentarzu w Dobromilu, chociażby
rodziny po śmierci zmarlego oraz na-
lub jednemu z nich, przez dzieci. Na
więc dlugich tekstów na tablicach
więcej niż z napisami niemieckimi,
grobowiec Tychowiczów i Dolhunów.
zwisko, iż zmarly byl i czul się Pola-
cmentarzu w Komarnie, na cokole
,,wyszla" więc niejako z kościolów na
zgodnie ze strukturą narodowościo-
Spoczywają w nim cztery osoby: Pa-
kiem. Kolejne inskrypcje dokumen-
na mogile Petroneli z Matkowskich
cmentarze. No i to okres romantyzmu,
wą i wyznaniową Galicji Wschodniej.
wel Tychowicz, którego upamiętnia
tują zjawisko obustronnej asymilacji
1 v. Walmowej 2 v. Ciemiąskiej znaj-
który jak każda epoka znalazl od-
Część z nich to upamiętnienia osób
inskrypcja dwujęzyczna o jednako-
narodowej. W Sądowej Wiszni znaj-
dujemy taką dedykację: POMNIK
zwierciedlenie również na cmenta-
pelniących urzędy lub zajmujących
wej treści oraz Franciszka Tychowicz
TEN STAWIĄ / ŻALEMPRZEIĘTY /
duje się nagrobek Elisabethy Gross
rzach zarówno w plastyce nagrobnej
znaczące w hierarchii spolecznej
z Dolhunów (inskrypcja po polsku),
(owej), której zapis imienia i nazwi-
STROSKANE DZIECI, a na tym sa-
jak i w epigrafice.
jej matka Maria z Maślanków Dolhu-
ska wskazuje na rodowód niemiecki,
mym cmentarzu na grobie Klary Picz
Najwięcej epigrafów na tym obsza-
nowa (inskrypcja polska) oraz jej mąż
inskrypcja zaś zostala naniesiona
zawiera napis: ŻALEM POGRĄŻE / NI
rze, z których najstarsze pochodzą
Michal Dolhun (inskrypcja po ukra-
po polsku: D.O.M. / TU LEŻI ELISA-
JEJ DZIECI UTRA / TY DOBREI MAT-
z pierwszej ćwierci XIX wieku, od-
ińsku). Byla to rodzina obywatelska.
BETHA/ GROSS 1 (7?) 6 LAT / MIA-
CE / STAWILI TEN PO / MNIK. Na-
naleziono na cmentarzu w Hussako-
A jak to bylo we wsiach mie-
LA UMARLA DNIA 17-GO AUGUSTA
tomiast na nagrobku Zenona i Anieli
wie. W niektórych miejscowościach
szanych
narodowościowo
z Tyskich Czeczel-Nowosieleckich
/1808 ROKU. PROSI /O TRZI ZDRO-
istnialy jak stwierdza prof. Jacek
i wyznaniowo?
WAŚ / MARIA. Jest to najstarszy na-
w Niżankowicach znajduje się de-
Kolbuszewski ,,biura", w których
grobek w badanym terenie.
dykacja: MODLITWOM POBOŻNYCH
zajmowano się ukladaniem napi-
O typach cmentarzy rozmawialiśmy
/ PRZECHODNIÓW / POLECA DU-
sów nagrobnych. Być może tak bylo
wcześniej. Część wsi mieszanych
Dziękuję za dzisiejszą rozmo-
SZE NAJDROŻSZYCH / RODZICÓW /
i w Hussakowie. Najpiękniejszy
miala oddzielne cmentarze, część
wę. Czy można zapowiedzieć
WDZIĘCZNA CORKA / MICHALINA
epigraf zachowal się na grobie Ma-
wspólny cmentarz katolicki z oddziel-
kolejną?
LISOWSKA.
rianny Piekarskiej zmarlej w wieku
nymi kwaterami dla zmarlych każ-
Jako przyklad inskrypcji ze wska-
Myślę, że w następnym numerze po-
dwudziestu trzech lat w 1824 roku:
dego obrządku. Tutaj przytoczę jeden
rozmawiamy o najpiękniejszych
zaniem rodziców jako fundatorów
[...] STÓY PRZECHODNIU / OKRUTNA
przyklad, cmentarza przycerkiewne-
nagrobkach, jakie znajdują się na
nagrobka dla dziecka przytoczę dwie
MOGILA ZWLOKI CÓRKI NIESTETY
go w Czyszkach kolo Nowego Miasta.
cmentarzach rejonu przygranicz-
inskrypcje. Pierwszą, zachowaną
NAYDROŻSZEJ POKRYLA / KTÓRA
Wieś jest do tej pory mieszana, a zmar-
NAGROBEK KIŚLEWICZÓW
nego. I wypada już chyba kończyć
z uszkodzeniami, wyryto w Dobro-
KWITNĄĆ ZACZĘLA GDY JĄ ŚMIERĆ
lych grzebie się zgodnie z tradycją,
Z INSKRYPCJĄ PO LACINIE;
opowieść o książce, którą można
milu: DOM / EDWARDOWI BRODO-
SROGA / WYDARLA Z GRONA PA-
wedlug obrządku. Wprawdzie cmen-
CMENTARZ POLSKI
przeczytać...
WICZOWI/ UCZ. SZK. GLÓW. KRAK.
NIEN PRZED TRONSTAWIA BOGA
tarz jest przedzielony alejką, ale groby
W JAWOROWIE, 2018
