18

nr 3 (487) 13­26.02.2026

Okruchy historii

www.kuriergalicyjski.com

Herminia Naglerowa. Niedoceniona pisarka kresowa (cz.2)

dostarczający

wierności, wciąż czekal, nawet

regularnie wiadomości

wtedy, gdy nie mial już sil, by

OSKAR STANISLAW CZARNIK

podnieść się i stanąć na swych

o pewnych osobach.

Kazachstańskie noce

lapach. W końcu zabrali go

Naglerowa nie dala

Pierwszy utwór z tej części

i zastrzelili żolnierze sowieccy,

się wciągnąć do tej

nosi tytul ,,Cięciwa". Przedstawia

co też bylo bolesnym przeżyciem

gry, Pytana o ocenę

cywilny transport ewakuacyj-

dla mieszkańców.

twórczości pewnych

ny, zatrzymany gdzieś w polu

Akcja utworu ,,Śledztwo" roz-

pisarzy, odeslala

15 września 1939 r. w okoli-

grywa się już we Lwowie w wię-

cach kresowego Zdolbunowa.

zieniu zamarstynowskim. Jej

enkawudystów do

Czas oczekiwania wydluża się,

wlaściwym miejscem jest pokój

opinii, wyrażonych

pierwszeństwo przejazdu mają

enkawudysty, ,,sędziego śled-

jawnie przez Wandę

ważne transporty wojskowe.

czego", a bieg zdarzeń ukazuje

Wasilewską.

Stale zagrażaly podróżnym

przebieg przesluchania. Boha-

bombowce niemieckie, atakują-

terką utworu jest Polka w śred-

ce pociągi pelne cywilów. Zda-

nim wieku, zapewne niedawno

Powyższa kwestia powraca

rzenia przedstawione w utwo-

aresztowana.

znów w utworze ,,Samopoczu-

rze rozgrywają się w ciągu

Enkawudysta zarzuca jej, że

cie". Akcja znów rozgrywa się

kilkunastu minut, a najważ-

wspólpracowala z polskimi or-

w więzieniu zamarstynow-

niejsze w ciągu kilkudziesię-

ganizacjami poziemnymi, po-

skim. ,,Sędzia" Kiwman zapro-

ciu sekund. Siedemnastoletni

wstającymi we Lwowie już od

ponowal wprost Naglerowej:

chlopiec stal mimo ustawiczne-

jesieni 1939 r. Żąda przyznania

Przyznaj się do winy, wyraź

go zagrożenia przed wagonem,

się do winy i zlożenia odpo-

skruchę, ukorz się, obiecaj po-

by z ciekawością oglądać niebo.

wiednich wyjaśnień.

prawą. Wtedy kara będzie lżej-

Panowal pozorny spokój. Roz-

Więźniarka  wszystkiemu

sza, a może nawet darowana.

mawial ze stojącą w drzwiach

zaprzeczyla. Trwala w swej po-

,,My cenimy ludzi intelektu

wagonu pelną obaw matką.

stawie również wtedy, gdy na-

i pióra i nie chcemy, żeby mar-

Przelecial niespodziewanie sa-

stąpila konfrontacja z polskim

nowali się w więzieniu. Trzeba

molot rozpoznawczy, sądzono

dzialaczem  konspiracyjnym,

tylko naprawić to, co się sta-

krótko, że byl to polski. Niespo-

który w wyniku tortur udzielil

lo i odwolać. Napisaliście nie-

dziewanie pojawily się bom-

enkawudystom wszelkich in-

prawdę o Czeka. Przyznajcie się

bowce niemieckie. Zaatakowaly

formacji, potwierdzil wszystkie

do tego. To wlaśnie trzeba napi-

transport. Odlamki eksplodu-

ich zarzuty. Narastala brutalność

sać na tych kartkach. Tylko to,

jącej w pobliżu bomby dosięgly

przesluchania. Wkroczyli do ak-

nic więcej. Napiszecie, pójdzie-

chlopca. Od razu zginąl. Roz-

cji dwaj enkawudyści wyspecja-

cie na wolność".

paczala matka, zbierająca przed

lizowani w więzieniu zamarsty-

Pisarka odrzucila tę propo-

wagonem resztki ciala swe-

nowskim w biciu kobiet. Dlugo

zycję. Kiwman po chwili ją po-

go syna. W tym czasie trans-

pastwili się nad swą ofiarą. Tor-

nowil. Bez skutku. Mimo zde-

port mial już wyruszyć w dal-

tury nie przyniosly rezultatu.

cydowanej postawy Naglerowej

szą drogę. Matka zażądala od

Trzeba je bylo przerwać wskutek

powyższą propozycja znów się

oficera, miejscowego dowódcy,

zaslabnięcia bitej kobiety. Od-

pojawila. Tym razem zlożylo ją

by zapewnil godny pochówek

niesiono ją do celi. Zamknąl bieg

dwóch enkawudystów w wię-

krwawym strzępom jej dziecka.

zdarzeń atak wścieklości i wy-

zastukal uzbrojony żolnierz

zieniu w Horodni. Jeden z nich,

polscy ­ Jerzy Borejsza i Jerzy

inspektor, sprawial wrażenie

,,Glosem pelnym i twardym wy-

zwiska śledczego, który nie uzy-

rosyjski. Przerazil mimowol-

Putrament.

dawnego rosyjskiego inteligen-

dawala te zarządzenia. Niemal

skal w toku przesluchania po-

nie Herminię, która byla jesz-

Miejscowy ,,sędzia" śledczy

ta, wyslugującego się bolsze-

rozkazywala. Jej twarz ciągle

trzebnych mu informacji.

cze dzieckiem. Przemarznięty

Kiwman odczytal Autorce do-

wikom, drugi byl politrukiem

jeszcze palala gniewem.

strażnik poprosil o jakiś cieply

nośnym, pelnym oburzenia glo-

Przekroczone granice

o mongolskich rysach twarzy.

Pomyślalam wtedy, że mie-

napój. Przyjęto go przyjaźnie.

sem przeklad na język rosyjski

Drugi zbiór w edycji londyń-

Inspektor od razu podkreślil,

dzy strachem a gniewem na-

Wypil w kuchni szklankę gorą-

jej opowiadania ,,Galązka bzu"

skiego Veritasu nosi tytul ,,Prze-

że wzorem dla Więźniarki po-

pięla się cięciwa, która drży

cej herbaty. Nieco już rozgrza-

z tomu ,,Ludzie prawdziwi", opu-

kroczone granice" i zawiera

winna być Wanda Wasilewska,

z niecierpliwością, aby co prę-

ny, powrócil do swej slużby na

blikowanym niegdyś przez firmę

interesujące wartości dokumen-

która dużo zarabia, uzyskala pel-

dzej przylożyć do niej mściwą

granicy.

Gebethner i Wolff. Za napisanie

tacyjne. Autorka opowiedzia-

ne poparcie wladz ZSRR, traktu-

strzalę".

Bylo to przekroczenie przy-

tego utworu skazano Pisarkę na

la wiele o swych więziennych

jących ją jako najlepszą pisarkę

Bohaterem następnego utwo-

jazne. Następne mialy już wro-

8 lat karnego pobytu w lagrze.

przeżyciach, zwlaszcza o prze-

polską. Dobra opinia wladz to

ru ,,Wilczur" jest pies policyjny,

gi charakter, tak jak podczas

Śledczy pytal Autorkę o losy

sluchaniach. Zabiegi literackie

źródlo ,,dobrego samopoczucia"

przywiązany do swego prze-

napaści sowieckiej we wrze-

i adresy pisarzy polskich znaj-

niezbędnego w życiu. Motyw

polegaly na wyborze charak-

wodnika i pana. Akcja rozgrywa

śniu 1939 r. i podczas okupacji

dujących się na Zachodzie, jak

terystycznych zdarzeń, zręcz-

,,dobrego samopoczucia" powra-

się w jakimś niewielkim mieście

sowieckiej, gdy enkawudy-

np. Julian Tuwim, który zna-

nym przytoczeniu dialogów, do

ca wielokrotnie w tym utworze.

kresowym w drugiej polowie

ści przekraczali progi tysięcy

lazl schronienie w USA. Utrzy-

nadania calości cyklu pewnych

Może je uzyskać również Nagle-

września lub na początku paź-

mieszkań. ,,Bo czyż nie tak się

mywal przy tym, że Tuwim jest

ram kompozycyjnych.

rowa. Trzeba jednak przeprosić

dziernika 1939 r. Sowieci wy-

stalo, że blahe kiedyś wydarze-

pisarzem żydowskim, a nie

państwo sowieckie za napisanie

wozili grupami na wschódżol-

nie ujawnilo swój zatajony sens

polskim. Doszlo do sporu mię-

Pierwsze opowiadanie

niegdyś szkodliwego opowiada-

nierzy i policjantów polskich

w spotęgowanym i uwielokrot-

dzy funkcjonariuszem NKWD

nosi tytul calego

nia. W toku przesluchania wci-

zagarniętych

zdradziecko

nionym powtórzeniu? Przekro-

a Naglerową, która niezmien-

snąl Pisarce do rąk kolejny tom

w czasie kampanii wrześniowej.

czyli granice, weszli do naszych

nie utrzymywala, że Tuwim jest

zbioru ­ ,,Przekroczone

dziel zbiorowych Wlodzimierza

Przetrzymywali ich przejścio-

domów...".

pisarzem na wskroś polskim

granice". Zawiera

Lenina. Lektura tego dziela po-

wo w miejscowym więzieniu.

Akcja następnego utworu ­

o żydowskim rodowodzie.

nawiązanie do

zwoli jej podjąć wlaściwą decyzję

Mieszkańcy usilowali przyjść

,,Rozmowy literackie w śledz-

pewnego wydarzenia

Pod koniec 1940 roku

i uzyskać ,,dobre samopoczucie".

rodakom z pomocą. Przynosili im

twie" ­ rozgrywa się już po tym

w dzieciństwie Autorki.

Pisarkę wraz z grupą

Naglerowa wspomniala prze-

chleb czy inne produkty żywno-

wrogim przekroczeniu grani-

Granicę przebiegającą

kornie, że nie uzyskala w kon-

ściowe. Podjęte próby okazywaly

cy. W nocy z 23 na 24 stycznia

21 innych kobiet

taktach z wladzami sowieckimi

się jednak daremne. Konwojenci

1940 NKWD aresztowalo we

kilkaset metrów za

wywieziono do więzienia

,,dobrego samopoczucia". Jesz-

sowieccy byli nieustępliwi. Od-

Lwowie wielu pisarzy o poglą-

domem patrolowali

w Czernihowie na

cze przed wojną niektórzy pisa-

pędzali brutalnie zatroskanych

dach lewicowych, prawico-

regularnie pieszo

Ukrainie. Wznowiono

rze polscy udali się do ZSRR, by

mieszkańców.

wych lub innych. Nastąpilo to

i konno żolnierze

przesluchania.

tam znaleźć schronienie i możli-

Wspomniany  wilczur  też

wwyniku różnych denuncja-

rosyjscy. Rzadko

Enkawudyści chcieli

wość swobodnej komunistycznej

przychodzil na skwerw centrum

cji, ,,czystki" książek w biblio-

pojawiali się na

dzialalności. Byl to Drzewiecki,

miasta. Czekal cierpliwie na po-

tekach publicznych oraz in-

uzyskać informacje

grzbiecie granicznego

Jasieński, Stande, Wandurski.

wrót swego pana, którego widzial

formacji uzyskanych z innych

o niektórych pisarzach,

Wbrew tym oczekiwaniom spo-

po raz ostatni gdzieś w pobliżu.

źródel.

wzgórza żandarmi

jak Broniewski,

tkaly ich represje ­ więzienie

Przeżyl chwilę radości, gdy wy-

Jak już wspomniano, wśród

austriaccy.

Salzman, Peiper, Wat

i śmierć.

grzebal z ziemi nieopodal skweru

aresztowanych byla również

i Ważyk. Wyraźnie

Wtedy wtrącil się ,,politruk"

kawalek policyjnego munduru.

Pewnej zimy doszlo do za-

Herminia Naglerowa. Osadzo-

zdążali do tego, by

o azjatyckim wyglądzie. ,,To

Pan jednak nie nadchodzil. Pies

skakującego zdarzenia. Szala-

no ją w więzieniu przy ulicy

stworzyć wśród

szpiegi, których nam tu nasla-

pozostal wierny. Po jakimś cza-

la burza śnieżna. Silny wiatr

Zamarstynowskiej we Lwo-

no. Polskie szpiegi". Wrzasnąl

sie przebywal na skwerze dzień

potęgowal odczucie chlodu,

wie. Śledczy w tym więzieniu

literatów polskich

też uprzejmy dotąd w rozmowie

i noc. Byl coraz slabszy z powodu

przenikającego każde odzienie.

otwarcie stwierdzili, że zloży-

system donosicielski,

,,inteligent" ­ ,,Swolocz! Nam tu

pragnienia i glodu. Dochowywal

Wtedy wlaśnie do okien dworu

li na nią donosy dwaj literaci