19

nr 3 (487) 13­26.02.2026

Okruchy historii

www.kuriergalicyjski.com

i wszechwladnego

nie trzeba waszych lże-komu-

ono maloletnim sluchaczom lub

setki tysięcy rubli dzięki napi-

Krasnowodska do portu w Ira-

klamstwa.

nistów. Siedzą u nas w tiurmach

czytelnikom wiadomości o roz-

saniu nowych utworów w duchu

nie. ,,Wśród wbitych w bezwlad

wasze Waty, Broniewscy i jak im

woju ZSRR, o potrzebie pracy

sowieckim, dobrze ocenianych

ludzi duch Pilniaka stal na dzio-

Opowiadanie ,,Ratunek" za-

tam po otczestwie i matuszce!

na rzecz tego państwa, o zbliża-

przez NKWD. Zostaną one opu-

bie i plakal, zazdroszcząc nam

Krzyczal, tupal nogami, walil

myka caly omawiany tu cykl

jącym się zwycięstwie komu-

blikowane w języku rosyjskim

wyzwolenia".

­ ,,Przekroczone granice". Pi-

w stól po arkuszach bialego pa-

nizmu we wszystkich krajach

oraz językach różnych narodów

Opowiadanie ,,Humor nie

sarka znów powrócila do swych

pieru, po skrawku bibuly". Odlo-

świata. Taką wlaśnie literaturę

ZSRR. Powstaną na podstawie

w porę" znów nawiązuje do poby-

rodzinnych Zalisek. Akcja roz-

żyl na pólkę tom dziel Lenina.

należy przyjąć, rozwijać i upo-

tych tekstów sztuki teatralne

tu Autorki w więzieniu na lwow-

grywa się na przelomie XIX

Więźniarka okazal się niegodna,

wszechniać w celu wlaściwego

i scenariusze filmowe, co przy-

skim Zamarstynowie. Śledczy

i XX wieku. Wstępują tu dwie

by go czytać. Przesluchanie bylo

wychowania polskich dzieci.

niesie Autorce nowe dochody.

Szewczenko dowiedzial się, że

postacie ­ nauczyciele z pobli-

skończone.

W toku kolejnego przeslu-

Będzie miala willę z ogrodem,

Naglerowa w 1935 r. uczestni-

skich szkól ­ pan Sozański i pan

Omawiane tu sprawy poja-

chania śledczy Kiwman pytal

samochód, piękne meble i stroje,

czyla w delegacji Związku Zawo-

Medyński.

wiają się również w utworze

Autorkę o Dolęgę-Mostowicza,

a także rosyjską maszynę do pi-

dowego Pisarzy Polskich, która

Pan Sozański byl gorącym

,,Duch Borysa Pilniaka". Pisarka

który zresztą już nie żyl. Nagle-

sania z lacińskimi czcionkami.

odwiedzila Finlandię w celu oży-

patriotą polskim. Staral się za-

nie zachowala przy tym chrono-

rowa nie wiedziala o jego śmier-

Klamal też więzień, który do

wienia polsko-fińskich kontak-

znajomić dokladnie uczniów

logicznej kolejności zdarzeń.

ci. Odpowiedziala ostrożnie, że

pewnych faktów i swych do-

tów kulturalnych.

z arcydzielami literatury pol-

Rozgrywają się one począt-

Dolęga-Mostowicz byl znany

tychczasowych kontaktów nie

Fukcjonariusz NKWD nie

skiej. Wymagal, by pewnych

kowo znów w więzieniu zamar-

ze swego krytycznego stanowi-

chcial się przyznać. Usilowal

uwierzyl, iż wyjazd slużyl tylko

fragmentów nauczyli się na

stynowskim. W toku kolejne-

ska wobec wladz sanacyjnych.

pomniejszyć swój udzial w pew-

takiemu celowi. ,,Wtedy Szew-

pamięć i umieli je poprawnie

go przesluchania dochodzi do

Nie ograniczalo to jednak roz-

nych dzialaniach, zbagateli-

czenko pouczyl mnie, że to wca-

recytować. Martwil się zara-

sporu między śledczym a Na-

powszechniania jego utworów,

zować czy nawet je calkowicie

le nie bylo tak niewinne. ­ Kon-

zem, iż dzieci polskie bawiąc

glerową. Pisarka twierdzila, że

drukowanych w Polsce w tysią-

pominąć. Staral się wprowadzić

takty ­ zapytal ­ przeciw komu?

się z dziećmi ukraińskimi, czę-

w czasie wielu przesluchań en-

cach egzemplarzy. Śledczy nie

enkawudystów na falszywy

Pisarze są narzędziem poli-

ściej używają ich języka niż

kawudysci stosują tortury. Nie-

mógl uwierzyć, że w II Rzeczy-

trop. Nie zawsze to się udawa-

tyki państwa. Pisarze są jak-

polskiego.

które kobiety wracają do jej celi

pospolitej pisarz opozycyjny

lo. Funkcjonariusze odkrywali

by forpocztą dzialań politycz-

Pan Medyński byl Ukraińcem

czarne od bicia. Kiwman krótko

mógl dalej dzialać ­ tworzyć

te krętactwa i krzyczeli wów-

nych. Wyjeżdżając do Finlandii,

­ moskalofilem. Uważal, że Ru-

zaprzeczal, po chwili przyznal

i publikować swe książki, i to

czas z wścieklością: ,,Wriosz!"

otrzymalam niewątpliwie pew-

sini (Ukraińcy) są odgalęzieniem

jednak szczerze: ,,My potrafi-

w tak wysokich nakladach.

(Klamiesz!).

ne zlecenia. Pouczono mnie, co

wielkiego narodu rosyjskiego,

my tak zbić, że pobity przez dwa

W czasie kolejnego przeslu-

Wiąże się z tym stwierdzenie,

mam mówić, jak się zachować.

a język ukraiński (tzw. maloru-

miesiące nie może się ruszyć".

chania śledczy Kiwman znów

że klamstwo zawsze stanowi-

Tak, musialam chyba przejść ja-

ski) stanowi jedną z zachodnich

W czasie dalszego przeslu-

pytal o rozmowy więźniarek

lo jedną z podstaw sowieckiego

kiś kurs przygotowawczy, aby

gwar języka rosyjskiego.

chania Kiwman przeszedl do

w celi. Tym razem Naglero-

systemu państwowego i przeja-

nie poblądzić w niektórych de-

Obaj spotykali się często

swych ,,literaturoznawczych"

wa nie wymienila opowieści

wialo się zarazem w postepowa-

likatnych sprawach".

w dworze pana Fischa. Wiedli

popisów. Dowodzil bowiem, jak

niu wielu zwyklych obywateli,

o Czerwonym Kapturku, o kra-

Śledczy  Szewczenko  nie

w ich indywidualnych relacjach.

swe spory, który staral lagodzić

malo wartościowa byla litera-

snoludkach i królewnie Śnieżce.

uwierzyl, że takich zamierzeń

W toku różnych przesluchań

gospodarz ­ ojciec Herminii. Ich

tura polska oraz jak wysoki po-

Budzila ona wielkie zgorszenie

i przygotowań nie prowadzo-

przeciwstawne stanowiska na-

ziom osiągnęlo piśmiennictwo

śledczy utrzymywali, jak wielka

funkcjonariusza NKWD. Pi-

no. Nie uwierzyl też, iż pisarze

rodowe nigdy nie doprowadzily

jest troska państwa sowieckiego

sowieckie. Następnie ubolewal

sarka wspomniala, że jej towa-

nie musieli skladać sprawoz-

do nienawiści.

o wszystkich jego mieszkańców,

nad tym, iż dziela pisarzy so-

rzyszki opowiadają sobie treść

dania w odpowiednim urzę-

o ludzi chorych i slabych. Prze-

wieckich byly rzekomo calko-

utworu ,,Slone jezioro" Pierre

dzie. Przecież to niemożliwe,

Pan Sozański jako

konywali zarazem, jak wielka

wicie nieznane w przedwojen-

Benoita. Byl to literat francu-

by delegacja polska rozmawia-

nauczyciel wywarl

dobroć, ofiarność i solidarność

nej kapitalistycznej Polsce.

ski prawdopodobnie z przelomu

la z gospodarzami tylko o kul-

charakteryzuje związki między

Naglerowa znów zaprzeczyla.

XIX i XX wieku, autor powieści

turze i nie podejmowala żad-

staly wplyw na cale

zwyklymi ludźmi.

Przypomniala, jak wiele utwo-

popularnych adresowanych do

nych dzialań wywiadowczych

życie przyszlej Pisarki.

rów pisarzy sowieckich opubli-

malo ambitnych czytelników.

i propagandowych.

Fragmenty opanowane

Tak się zlożylo, że już

kowano w polskim tlumaczeniu.

Więźniarki

stwierdzily,

Pisarka odpowiedziala, że

pamięciowo, zwlaszcza

po zwolnieniu z lagru

Podala jako przyklad twórczość

że jest to opowieść tandetna

jedynym jej sprawozdaniem

z III części ,,Dziadów"

Naglerowa znalazla się

Borysa Pilniaka. Byl niegdyś

i nie zapewnia dobrej rozryw-

byly trzy artykuly, opubliko-

i ,,Pana Tadeusza",

poczytny i wysoko ceniony

ki. Kiwman zapewne ,,Slone-

wane w polskich czasopismach

przejściowo w Jangi-Jul

przez wladze.

go jeziora" nie czytal. Tym ra-

kulturalnych.

staly się dla niej

na poludniu ZSRR. Miala

Wywolala tym stwierdze-

zem jednak w pelni zgodzil się

Szewczenko uznal to stwier-

wkrótce wraz z oddzialami

duchowym ratunkiem

niem wścieklość ,,sędziego".

z opinią Naglerowej. Negatyw-

dzenie za niestosowny humor,

Armii Polskiej opuścić

w najtrudniejszych

NKWD orzeklo przecież, że byl

ną ocenę francuskiego utwo-

za żart obraźliwy dla państwa

na zawsze terytorium tego

chwilach życia ­

on szpiegiem niemieckim i na-

ru, funkcjonującego w obiegu

sowieckiego. Przestrzegl roz-

państwa.

zwlaszcza w sowieckim

leżalo go rozstrzelać.

literatury popularnej, uznal za

mówczynię, że takie żarty

więzieniu czy lagrze.

Do  Jangi-Jul  przybywaly

Po zwolnieniu z lagru Pisarka

swój sukces w oddzialywaniu

mogą źle się dla niej skończyć.

transporty mieszkańców ZSRR

krótko przebywala w Moskwie

na aresztantki.

Ktoś doniósl

ewakuowanych ze względu na

Wspieraly ją nie tylko wy-

i rozmawiala kilkakrotnie ze

Opowiadanie

wladzom w więzieniu

postępy nowej ofensywy nie-

jątki zawierające bezpośred-

znaną komunistką polską He-

,,Klamstwo" zamyka

mieckiej zimą i wiosną 1942 r.

nie wypowiedzi patriotyczne.

leną Usiejewicz. Byla ona córką

zamarstyowskim,

Wtedy wlaśnie Pisarka stala się

Ważne się staly opisy przyrody,

Feliksa Kona. Obecnie zostala

cykl utworów

że sponiewierane

świadkiem katastrofy kolejo-

obrazy humorystycznych spo-

redaktorką ,,Nowych Widno-

dotyczących relacji

kobiety wciąż

wej. Dwa zderzające się ze sobą

rów i sceny z życia obyczajowe-

kręgów", prokomunistycznego

między więźniami

jeszcze rozmawiają

wagony zmiażdżyly nogi jakiejś

go ówczesnej szlachty. Choćby

pisma polskiego wychodzącego

a sowieckimi organami

o wartościach

dziewczyny, obywatelki ZSRR.

ten fragment z ,,XII Księgi Pana

w ZSRR. W przeciwieństwie do

śledczymi. Idzie tu

moralnych, o wyborach

Obie nogi amputowano. Wkrótce

Tadeusza":

śledczego Kiwmana, wyraża-

o rolę klamstwa w tej

wyrzucono dziewczynę ze szpi-

,,Poloneza czas zacząć.

la się pochlebnie o niektórych

politycznych, o postawie

tala i posadzono na lawce przed

Podkomorzy rusza

osiągnięciach literatury pol-

wlaśnie konfrontacji.

Polaków wobec państwa

dworcem kolejowym. Nikt jej nie

I z lekka zarzuciwszy

skiej, zawlaszcza o twórczości

Klamal śledczy, gdy

sowieckiego. Kiwman

udzielil pomocy: ani instytucje,

wyloty kontusza

A. Mickiewicza.

twierdzil, że wszystko

zażądal od Naglerowej

ani przechodnie. Jej rodacy, zwy-

I wąsa podkręcając,

Wtedy Naglerowa zapyta-

wie o aresztowanej

w czasie kolejnego

kli obywatele ZSRR, przechodzili

podal rękę Zosi

la swą rozmówczynię o losy

osobie, że zna nawet

przesluchania, by

obok i udawali, że jej nie widzą.

I skloniwszy się grzecznie,

Borysa Pilniaka, tak cenione-

drobne szczególy

poinformowala go o tej

Niektórzy, na wszelki wypadek,

w pierwszą parę prosi.

go niegdyś w ZSRR i w Polsce,

z jej dotychczasowego

by nie narazić się wladzom, zdą-

Za Podkomorzym szereg

m.in. za dzielo ,,Wolga wpada

sprawie.

żali drugą stroną ulicy.

w pary się gromadzi ­

do Morza Kaspijskiego". Usieje-

życia. Nakazywal

Dziewczyna slabla wskutek

Dano haslo, zaczęto taniec ­

Pisarka odpowiedziala, że

wicz wiedziala zapewne, że Pil-

swym podwladnym,

pragnienia i glodu. Cierpiala na

on prowadzi".

kobiety w celi opowiadają so-

niaka oskarżono nieslusznie.

by jej podrzucać jakieś

oczach tysięcy przechodzących

bie różne baśnie i bajki, np.

Nie liczą się jednak fakty, nie

sfalszowane grypsy.

obok ludzi. Wkrótce zmarla. Jej

Wielkość dawnej literatury

o Czerwonym Kapturku i Kró-

jest ważna prawda. Ważne są

Mialy one jeszcze

lewnie Śnieżce. Ta odpowiedź

cialo zsunęlo się z lawki na zie-

polskiej to niezawodne wsparcie

interesy państwa sowieckiego,

bardziej pognębić

mię. Przechodnie nadal starali

w tak trudnej walce z przemocą,

oburzyla śledczego. Opowieści

w tym prowadzona przez wladze

się je z dala ominąć. Po jakimś

klamstwem i barbarzyństwem.

o Czerwonym Kapturku i Kró-

propaganda. Skoro glosi ona, że

psychicznie więźnia.

Wydawcy dolączyli do tej

czasie wladze usunęly te klopo-

lewnie Śnieżce (i tym podobne)

Pilniak byl szpiegiem i należalo

książki jako jej część III anoni-

są wielce szkodliwe pod wzglę-

Kolejni

funkcjonariusze

tliwe zwloki.

go rozstrzelać, to wedlug Usieje-

dem politycznym. Są wytwo-

NKWD klamali obiecując, że

mową ,,Notę o Autorce". Jej auto-

wicz należy powyższe stwier-

Pisarka w niedlugim

rem byl prawdopodobnie Tymon

rami propagandowymi bur-

gdy Pisarka potępi wlasną do-

dzenie bezkrytycznie przyjąć.

żuazyjnego państwa. Szkodzą

tychczasową twórczość, wyrazi

Terlecki. Zawarte w niej infor-

Pól roku później Pisar-

czasie wraz z Armią

dzieciom. Warto przyjąć wzory

skruchę i chęć poprawy, uzyska

macje zostaly już wykorzystane

ka znalazla się na pokladzie

Polską opuścila ZSRR ­

sowieckiego piśmiennictwa dla

niezwykle korzyści. Zamiesz-

w toku poprzednich rozważań.

statku, plynącego przez Mo-

państwo przemocy

dzieci. Prócz rozrywki przynosi

ka na stale w glębi ZSRR, zarobi

(cdn.)

rze Kaspijskie z sowieckiego