22

nr 3 (487) 13­26.02.2026

Okruchy historii

www.kuriergalicyjski.com

Debora. Pszczólka na kwiatach akacji

Należala do pokolenia

wypowiada, stoją co najmniej trzy prze-

i innych przedstawicieli spoleczności ży-

budowniczych świata

czytane książki".

dowskiej, którzy sprzeciwiali się panu-

Jako wychowawczyni dzieci i mlodzie-

jącym wówczas we Lwowie tendencjom

naznaczonego plamą

ży w żydowskim sierocińcu we Lwowie

asymilacyjnym i próbowali przeksztalcić

nadciągającej katastrofy

oraz nauczycielka obeznana z najnowszy-

miasto w centrum nowoczesnej kultury

przepowiadanej

mi trendami w psychologii i pedagogice,

żydowskiej tworzonej w języku jidysz.

w dzielach sztuki.

Debora Vogel w swojej codziennej prakty-

W pierwszym numerze czasopisma uka-

Tak Andrzej Turowski

ce obserwowala ,,życie" i rozwój indywi-

zala się rozprawa artystyczna Vogel ,,Te-

scharakteryzowal

dualnego widza w kierunku coraz bardziej

mat i forma w sztuce Chagalla", a w dru-

wyrafinowanych form artystycznych.

gim dwie reprodukcje rysunków Brunona

wierzących artystów

Refleksje, które zrodzily się z dzialalno-

Schulza wraz z artykulem o nim. Trzeci nu-

awangardowych pierwszej

ści pedagogicznej, zostaly przedstawione

mer okazal się ostatnim. Pismo przestalo

polowy XX wieku.

w serii obszernych esejów opublikowa-

istnieć w 1931 roku.

nych w czasopiśmie ,,Przegląd Spoleczny".

Wedlug badaczy twórczości i episto-

W 1919 roku rozpoczęla studia na

larnej spuścizny Witkacego, we wrześniu

SWITLANA BRESLAWSKA

Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu

1928 roku Vogel spędzila dziesięć dni

W sierpniu 1942 roku, podczas li-

Lwowskiego, gdzie sluchala wykladów

w Zakopanem, gdzie poznala Stanisla-

kwidacji lwowskiego getta, żydowski

Kazimierza Twardowskiego, jednego

wa Ignacego Witkiewicza i dala mu do

modernizm (budzący dziś wielkie zainte-

z twórców lwowsko-warszawskiej szko-

przeczytania swoją rozprawę doktorską

resowanie) stracil utalentowaną pisarkę

ly logiczno-filozoficznej oraz Kazimierza

,,Wartość poznawcza sztuki u Hegla i jej

i historyka sztuki Deborę Vogel ­ autorkę

Ajdukiewicza, językoznawcy badające-

modyfikacja u Józefa Kramera". Od tego

dwóch zbiorów poezji ,,Tog-figurn" (1930)

go logiczne związki między językiem

czasu rozpoczęly się jej debaty filozoficz-

i ,,Manekinen" (1934), książki prozatorskiej

a postrzeganiem rzeczywistości. Pod-

ne z Witkacym. Przez pewien czas kore-

,,Akatsies blien" (1935) oraz literackich

czas seminariów Mścislawa Wartember-

spondowali ze sobą. Przeslala mu rękopis

i krytycznych artykulów o sztuce. Swoje

ga poglębila swoje rozumienie filozofii

polemiki z jego teorią. Efektem dyskusji

miejsce w literaturze polskiej zaznaczyla

Schopenhauera i idei Kanta. Za pracę

byl artykul ,,Miejsce Stanislawa Ignacego

jedyną wydaną książką nowatorskiej fi-

seminaryjną ,,Czy Kant slusznie prote-

Witkiewicza w nowoczesnej kulturze pol-

lozoficzno­lirycznej prozy Akacje kwitną

stuje przeciwko zarzutowi idealizmu?",

skiej", opublikowany w 1931 roku w pierw-

(1936), która ukazala się w jej wlasnym

napisaną pod kierownictwem profesora

szym numerze lwowskiego czasopisma

przekladzie. Być może dlatego pisarka nie

Wartenberga, Vogel otrzymala Nagrodę

,,Pomost".

jest powszechnie znana nawet krytykom

Ministra. Pracę doktorską na temat Hegla

Pierwsza część artykulu analizuje war-

literackim.

wykonala w 1926 roku na Uniwersytecie

tość koncepcji Czystej Formy Witkiewicza

Nazwisko Debory Vogel najczęściej ko-

Jagiellońskim, uzyskując tytul doktora

jako ,,pojęcia orientacyjnego", druga zaś

jarzone jest z genialnymi mężczyznami, co

filozofii. Recenzent pracy, Witold Rub-

zawiera spostrzeżenie, że ludzie w utwo-

DEBORA VOGEL

jest dość niesprawiedliwe, gdyż umniejsza

czyński, podkreślal, że krytyka poglądów

rach Witkiewicza ,,konstruują «zdarzeniaČ,

jej wrodzoną inteligencję i talentow. Takie

Benedetta Crocego i zaprzeczenie jego te-

wrażenie prawdopodobnie zainspirowa-

przyzwyczajona do lekceważenia mnie

przewidują ewentualne przeżycia, i w ich

podejście do niezwyklej kobiety, będące

zie, jakoby Hegel przewidywal ostateczny

ne przez Malewicza. Ten świat sklada się

przez ignorantów poezji".

imię obliczają i ukladają z góry sytuacje".

typowe dla tamtych czasów, jest często

koniec sztuki i zastąpienie jej przez filozo-

z kubizmu, konstruktywizmu i puryzmu.

Charakterystyczną cechą twórczo-

Być może, ze względu na brak kolejnych

praktykowane do dziś. Debora Vogel nie

fię, jest prawdziwym osiągnięciem nauko-

W wielu swoich esejach bada problemy

ści Debory Vogel są bogate w metafory

numerów pisma, artykul nie zostal zauwa-

byla jednak malo znaczącą autorką, która

wym. Dialektyka Hegla stala się struktu-

montażu i fotomontażu jako gatunku

i wieloznaczne, skomplikowane zdania,

żony przez środowisko artystyczne i nie

zaledwie pozostawala w cieniu wielkich

rą światopoglądu Debory Vogel na sztukę

literackiego...".

za pomocą których autorka tworzy szcze-

znalazl się w bibliografii pisarza opraco-

modernistów. Niezależna i bardzo kre-

i literaturę. Pisarka stosowala ją i prze-

Po dokonaniu pracy doktorskiej pisar-

gólowe obrazy przestrzeni miejskiej. Mo-

wanej przez Piotra Grzegorczyka. Warto

atywna myślicielka, stworzyla koncepcję

ksztalcala w jak największym stopniu

ka podróżowala po Europie. Odwiedzila

tywem przewodnim jej poezji i prozy jest

jednak o nim wspomnieć, ponieważ obok

,,zimnej statycznej poezji i rozwinęla teorię

przez pryzmat materializmu dialektycz-

m.in. Sztokholm, gdzie przez wiele lat

wyrażony w kolorach obraz beznadziei,

wypowiedzi Boya, Stefana Schumanna

symultanizmu i montażu literackiego jako

nego. Podczas studiów uniwersyteckich

mieszkal jej wuj, naczelny rabin Szwecji,

z plynnym przejściem do szarej otchla-

i Boleslawa Micińskiego jest jednym z naj-

odpowiedź na wymagania aktualizmu i re-

pojawily się pierwsze utwory literackie

pisarz Marcus Ehrenpreis, a także Berlin

ni melancholii, mroku, jako glównego

ważniejszych tekstów o Witkacym w dwu-

alizmu w sztuce. Jej osobliwość nie zosta-

pisarki, która pod wplywem otoczenia

i Paryż, których artystyczna i awantur-

uczucia światopoglądu, stanu, w którym

dziestoleciu międzywojennym.

la zrozumiana przez ogól spoleczeństwa,

i przyjaciól zaczęla czytać teksty w ję-

nicza atmosfera, wyrażająca się w pra-

dominuje poczucie nieodwracalności

Sam autor Teorii Czystej Formy mial

a jej skomplikowane prace teoretyczne nie

zyku jidysz, stopniowo poznając tę część

gnieniu wyzwolenia z szarej beznadziei,

i niczym niezastąpionej straty. W poezji

sklonność do krótkiego opisywania przy-

byly popularne".

literatury żydowskiej, którą wcześniej

wywarla duży wplyw na pierwsze eks-

można odnaleźć wszystkie warstwy ,,bez-

jaciól i znajomych lub swojego wrażenia

Debora (Dvojra) Vogel urodzila się 4

uważala za obcą (jej ojciec, z wyksztal-

perymenty literackie Debory i jej fascy-

nadziejnego bezruchu" opisanego przez

na ich temat. W liście do żony z 22 lipca

stycznia 1900 roku (wedlug innych źró-

cenia hebraista, nieprzychylnie traktowal

nację poezją kubistyczną. Po powrocie do

Kandinsky'ego: ,,Im ciemniejsza staje się

1929 roku pojawia się krótka wzmianka

del w 1902 r.) w rodzinie wyksztalconych

jidysz jako ,,język prostaków").

Lwowa napisala swoje pierwsze teksty

szarość, tym większa staje się beznadzieja

o drugim spotkaniu. ,,Debora nieciekawa" ­

syjonistów w Galicji. Nauczyla się jidysz

Wykladala psychologię i literaturę

literackie w języku jidysz i nawiązala bli-

i ogarnia duszność. Jeśli szarość staje się

takie kategoryczne stwierdzenie jest dość

dopiero w wieku dwudziestu lat i przez

w Żydowskim Seminarium im. Jakuba Rot-

ski kontakt z żydowskim środowiskiem

jaśniejsza, odrobina powietrza przebija się

typowe dla nieprzeciętnego charakteru

resztę życia popelniala blędy, używając

mana we Lwowie, które podczas okupacji

kulturalnym. Pierwsze opublikowane

do kolorów, zaczynają oddychać i pojawia

Witkacego. W kolejnym liście czytamy:

tego języka. Wcześniej mówila i pisala po

sowieckiej zostalo przeksztalcone w semi-

wiersze żydowskie napisala po polsku,

się element ukrytej nadziei".

,,Debora jest nudna, bo jest chumanistecz-

hebrajsku, polsku i niemiecku. Jej ojciec

narium dla nauczycieli języka jidysz. Hone

a jej przyjaciólka Rachela Auerbach prze-

Jako milośniczka kubizmu i konstruk-

na [sic!], a nie absolutna i formalna". W tej

Anzelm, lingwista i dyrektor żydowskiej

Shmeruk (jeden z jej studentów w tym cza-

tlumaczyla je na jidysz (później redagowa-

tywizmu Debora Vogel obserwowala oraz

pozornie przykrej uwadze można odczytać

szkoly w mieście Bursztyn (44 km od Sta-

sie), opisuje te wyklady jako ważne dla nie-

la utwory skreślone w tym języku). Kry-

opisywala twórczość artystów żydow-

sklonność Vogel do emocjonalnej ascezy

nislawowa) oraz matka Leja, nauczycielka,

go doświadczenie intelektualne i byl pod

tycy wskazywali na pewną sztuczność

skich zorientowanych na Fernanda Lege-

humanistycznego naukowca. Również na

wyznawali idee ruchu oświeceniowego

wrażeniem jej umiejętności sytuowania

sformulowań Vogel i brak plastyczności

ra, a związanych z lwowską grupą Artes.

filozoficzne próby pisarki Witkacy reaguje

,,Haskala". Propagowali świecką edukację

poezji jidysz w ogólnoeuropejskim kontek-

języka. Yeshue Rapport stwierdzil nawet

Pisala recenzje z wystaw i publikowala

z pewnym sceptycyzmem. Niestety, por-

dla Żydów i wysoko cenili kulturę europej-

ście literackim.

w swojej recenzji na temat ,,Tog-figurn",

artykuly w licznych periodykach, m.in.

tret Debory, który wówczas namalowal

ską. Ponadto dziadek i ojciec Debory byli

O tym, jak swobodnie Debora Vogel

że jest to utwór, w którym trudno znaleźć

w ,,Chwili", ,,Naszej Opinii", jidyszowym

Witkacy, zachowal się jedynie jako repro-

wydawcami. Publikowali teksty o kabale

czula się w polskich, rosyjskich, nie-

jakikolwiek normalny wiersz. ,,To matema-

,,Inzich", ,,Sygnalach" i ,,Wiadomościach

dukcja fotograficzna.

i pogromach żydowskich w Rosji. Podczas

mieckich, francuskich i angielskich kon-

tyczny wzór, którego rozwiązaniem jest

Literackich", a obrazy Marca Chagalla ana-

To wlaśnie w Zakopanem (lipiec 1930)

I wojny światowej rodzina przebywala

tekstach literackich, świadczą jej eseje

logiczny absurd". Debora zatem byla ska-

lizowala wielokrotnie jako najdoskonalszy

Debora poznala Brunona Schulza. Wkrót-

w Wiedniu, gdzie Debora uczęszczala do

i nieliczne zachowane listy. Opublikowala

zana na nierozumienie, zarówno wśród ga-

przyklad życiowej potrzeby sztuki. Sztu-

ce zawiązala się między nimi intelektualna

niemieckiego gimnazjum. Miala bliższe

wiele recenzji, badając niezwykle szeroki

licyjskich intelektualistów, jak i w kręgach

ka potrzebna jest, by żyć, ,,żyć" w sensie

i osobista relacja. Szybko wprowadzila po-

związki z ośrodkami kultury żydowskiej

zakres książek, od literatury dziecięcej

jidyszystów.

banalnej, tandetnej, a jednak wiecznej

znanego malarza w krąg poetów zaanga-

niż Bruno Schulz, który nie znal nawet ję-

i mlodzieżowej po studia kulturowe i psy-

Z drugiej strony jej samotność można

ballady. Malarstwo Chagalla bylo dla pi-

żowanych wokól czasopisma literackiego

zyka swoich przodków. Po wojnie przyszla

choanalityczne oraz publikacje z zakresu

rozpatrywać w kontekście świadomego

sarki dowodem na to, iż pomiędzy inte-

,,Tsushtayer", z którym wspólpracowala

pisarka uzyskala dyplom polskiego gimna-

teorii sztuki. W rzeczonych recenzjach

i konsekwentnego wyboru, podporząd-

lektualizmem a irracjonalnością nie ma

przez kilka lat.

zjum we Lwowie, a po jego ukończeniu

książki często stanowily jedynie punkt

kowanego jej wizji sztuki. W listach do

sprzeczności. Irracjonalizm życia staje się

Korespondencja między Deborą a Bruno-

pracowala jako nauczycielka w sierocińcu,

wyjścia do szczególowej analizy takich

Schulza skarżyla się na poczucie niewy-

programowym elementem intelektualizmu

nem stala się wzajemną inspiracją. W 1931

którego dyrektorem byl jej ojciec.

zagadnień, jak rasizm czy antysemityzm

korzystania pelni swoich możliwości,

sztuki. Pozornie naiwne i zabawne kompo-

roku w listach do niej Schulz opowiedzial

Po powrocie z Wiednia do Lwowa ro-

(,,Egzotyka ludzka", 1934), czy też relacji

niespelnienie, brak silnej woli i ślamazar-

zycje Chagalla są konstrukcją intelektual-

niesamowite historie o ojcu, które staly się

dzina Vogelów prowadzila otwarte, za-

między inteligencją a proletariatem (,,Kilka

ność wewnętrzną ­ wyznając jednocze-

ną i przesiąkniętym baśniowością wyra-

początkiem opowieści wyjątkowych pod

możne życie galicyjskich intelektualistów.

uwag o wspólczesnej inteligencji", 1936).

śnie zasadę, że tylko czlowiek calkowicie

zem światopoglądu.

względem treści i formy. Debora Vogel sta-

Jeden z częstych gości w ich domu, Me-

Interesowali ją ludzie jako spoleczny i du-

opuszczony, wydany na pastwę osamot-

W 1929 r. ukazalo się czasopismo li-

la się pierwszą czytelniczką ,,Sklepów cy-

ilech Ravitch, opisuje Deborę następująco:

chowy material zdolny do zmiany formy.

nienia ­ lepiej widzi. Postawa ta wydaje

teracko­artystyczne ,,Tsushtayer", sku-

namonowych" i (wedlug Antoniego Czyża)

,,Zgrabna, średniego wzrostu. Twarz

Debora Vogel analizowala przeróżne ma-

się zupelnie naturalną reakcją na odrzu-

piające wybitne talenty spoleczności ży-

,,prawdziwą kobietą inspirującą" dla Schulza.

nieco nazbyt wiejsko zaczerwieniona,

ski, za którymi jednostki lub cale grupy

cenie i niezrozumienie, które dotykalo

dowskiej w Galicji: poetę i malarza Bera

To także dzięki jej staraniom (we wspólpracy

wlosy brązowe, brązowe oczy, nieco wy-

skrywaly swoje uczucia.

pisarkę na każdym kroku. ,,Jest tak bole-

Horowitza, żydowską poetkę Rachelę G.

z Magdaleną Gross i Rachelą Auerbach) proza

trzeszczone, glos bardzo melodyjny, przy-

,,Pozbawionym maski opisuje Debora

sne, że ilekroć wychodzę do ludzi, spoty-

Korn, Deborę Vogel, Rachelę Auerbach,

Schulza ukazala się w 1933 roku nakladem

jazny, delikatny. Za każdym slowem, które

Vogel jedynie świat sztuki abstrakcyjnej,

ka mnie gorycz i rozczarowanie... jestem

poetę, rzeźbiarza i krytyka Bertza Webera

warszawskiego Wydawnictwa Rój.