23

nr 3 (487) 13­26.02.2026

Okruchy historii

www.kuriergalicyjski.com

Z kolei Schulz zostal autorem recen-

figuruje jako ,,oddana syjonistka". Zawsze

monotonnych powtórzeń, komponując

zji, w której zaprzecza podobieństwom

utożsamiala się z kulturą żydowską,

metafory, obrazy z fraz i emocjonalnie

między książką ,,Akacje kwitną" Debory

aczkolwiek zaraz po debiucie literackim

przeladowanych zdań. Robila to tak de-

Vogel a ,,Sklepami cynamonowymi", na

zaprzestala czerpać z niej inspirację. Za-

monstracyjnie, że sam temat stal się for-

które zwracali uwagę niektórzy czytel-

niechala poruszania tematów i motywów

malnym elementem tekstów. Pisarka uwa-

nicy i recenzenci (m.in. Jerzy Biernacki).

ważnych dla narodowego czy religijnego

żala kicz i banal za material do kreowania

Wedlug Schulza oryginalną i nowator-

patosu. Zaprzestala jakiejkolwiek pole-

groteskowej rzeczywistości. Surowiec,

ską techniką w Akacjach... jest zerwanie

miki. Jedynym pomostem do żydowskie-

który należy ująć w jasne i konkretne,

z tradycyjną formą narracji, z jej kon-

go świata pozostal język. Pisze w jidysz

proste struktury formalne. Jej zdaniem tak

wencjonalną dychotomią narracja ­ fa-

nie tylko ze względów ideologicznych,

przedstawione frazesy i banaly powinny

bula, z ,,podwójną logiką, autonomiczną

ale i estetycznych, starając się udowod-

umożliwić odbiorcy uświadomienie sobie

logiką realistycznego materialu, a także

nić jedność formy i treści w dziele literac-

tego, co niewyrażalne: przenikliwej ciszy

logiką glębszego znaczenia, nadbudową

kim. Literatura jidysz w dwudziestoleciu

życia, odrzucenia iluzji, slodkiego smaku

autora".

międzywojennym powstawala w języku,

statyczności. Można to uznać za klucz do

Listy Debory Vogel do Brunona Schul-

który nie byl jeszcze standaryzowany,

zrozumienia nowatorskiej poetyki moder-

za są jedynymi znanymi szerokiej publicz-

co zapewnialo otwartość i elastyczność,

nistki ze Lwowa.

ności, niewielką częścią korespondencji,

a także ogromny potencjal do poszukiwa-

Rola i miejsce Debory Vogel w rozwoju

którą prowadzila z różnymi osobami

nia nowych sposobów formulowania wy-

żydowskiego modernizmu pierwszej po-

w kilku językach. Schulz i Vogel wymienia-

powiedzi. Warszawa, Wilno i Nowy Jork

lowy XX wieku, a także literatury jidysz,

li poglądy na temat przeczytanych lektur

staly się w tym okresie najważniejszymi

zostaly dokladnie opisane w artykule

(Davida Herberta Lawrence'a, Tomasza

ośrodkami artystycznej rewolucji jidysz.

Anny Mai Misiak: ,,Jako przedstawicielka

Manna), życia codziennego i podróży (do

Debora pisala swoje pierwsze wiersze po

żydowskiego modernizmu w Galicji, Debo-

Paryża).

polsku i niemiecku, ale ,,niewiele z nich

ra Vogel nie tylko nauczala, ale także oka-

Debora i Bruno spotykali się na spa-

zostalo opublikowanych. Byly to odważ-

zjonalnie wyglaszala publiczne wyklady

cerach we Lwowie, gdzie prowadzili dys-

ne eksperymenty i czula, że ich forma

(w szczególności na temat urbanizmu we

kusje, które Rachela Auerbach nazwala

jest zbyt krucha w czasie".

wspólczesnej poezji żydowskiej), publiko-

,,prawdziwymi poetycko­filozoficznymi

Fascynacja Debory Vogel twórczością

wala artykuly w polskich czasopismach li-

sympozjonami". Pomimo czulej, odzwier-

wloskich i rosyjskich futurystów, niemiec-

terackich i tlumaczyla poezję. Szczególnie

ciedlonej w listach osobistej relacji, do

kich ekspresjonistów, a także dzielami

ważne bylo dla niej przekazanie galicyj-

ślubu między Deborą i Brunonem nie

Nietzschego, Freuda i Eliota zainspiro-

skiej publiczności idei nowojorskich intro-

doszlo. Wedlug tej samej Auerbach ,,jej

wala ją do wypróbowania nowych metod

spekcjonistów, ich prób porzucenia poezji

matka nieco się w sprawę wmieszala

w literaturze. Dzięki temu pod koniec lat

dekoracyjnej na rzecz wolnego wiersza

i hipochondryczny, depresyjny Schulz

trzydziestych stala się znana w Nowym

i jego konkretnych, bezpośrednich obra-

oczywiście zgodzil się z nią, że nie jest

Jorku. Twórczość Vogel zaczęla wzbudzać

zów, wewnętrznego rytmu, ścislej logiki

STANISLAW IGNACY WITKIEWICZ, PORTRET DEBORY VOGEL

odpowiednim kandydatem na męża i ojca

zainteresowanie wspólczesnych badaczy

i intelektualnych konstrukcji. Wszystko

rodziny". Na jakiś czas ich drogi się roze-

kobieta zdobyla pozycję. Przyjęlo się na

polączenie chlodnej erudycji i powstrzy-

literatury jidysz, a jej nazwisko bylo czę-

to, jak również swoboda w wyborze tema-

szly. Debora wyszla za mąż za Szulima

przyklad, że mężczyźni, nawet ci, którzy

mywanej egzaltacji, ciekawe polączenie

sto wymieniane wśród najwybitniejszych

tów, jest nieodlącznym elementem poezji

Barenblucha ­ inżyniera budownictwa

nie mają nic do powiedzenia i grafomani,

intelektualnej spekulacji i zmyslowej

(jak np. Abraham Sutzkever) osób zaan-

Vogel".

ze Lwowa. Wedlug Meilecha Ravitcha

otrzymują honoraria, przeciwnie kobiety

wrażliwości".

gażowanych w środowisku czasopisma

Analizując pokrótce twórczość Debo-

jej malżeństwo z inżynierem bylo zupel-

­ te honoruje się jedynie szacunkiem". Pi-

Ponieważ rodzina Vogel kontynu-

,,Inzich".

ry Vogel, charakteryzującą się niezwykle

nie naturalne, ponieważ jej podejście do

sarka martwila się również, że staranne

owala tradycję syjonistyczną, pierwszy

Autorską metodę literacką pisarka

plastyczną wyobraźnią i wybitnymi wa-

twórczości bylo inżynieryjne i mecha-

wypelnianie obowiązków matki i dzia-

znany tekst Debory zostal napisany

nazywala ,,montażem", wskazując, że lo-

lorami językowymi, warto podkreślić, że

niczne, a ona sama pokutowala jako mę-

lalność zawodowa jako nauczycielka

dla syjonistycznego czasopisma ,,Nowa

giczną strukturę wlasnej twórczości wbu-

przez wiele dziesięcioleci jej pisma nie

czennica wlasnych pomyslów. To niewąt-

w seminarium duchownym pozostawia-

Mlodzież". Opowiadanie ,,Mesjasz" bylo

dowuje w swoisty realizm, konstruowany

byly znane czytelnikom ani badane w li-

pliwie falszywe i obraźliwe stwierdzenie,

ją bardzo malo czasu na twórczość po-

wzorcowym przykladem syjonistycznej

m.in. z kaligraficznej precyzji w opraco-

teraturze fachowej. Fakt, że większość jej

ponieważ, jak wspomina inny przyjaciel,

etycką, pisanie kolejnych ,,fragmentów

rekonstrukcji historii. Pisarka do końca

waniu detali. Tym samym wskazywala

utworów zostala opublikowana w języku

apatyczna Vogel zostala zdominowana

montażowych".

życia zamieszczala publikacje w syjoni-

na bliskość swojej metody z kategoriami

jidysz, z pewnością wplywal hamująco

przez matkę, która nalegala, aby poślu-

Po zajęciu Lwowa przez niemieckich

stycznych periodykach, choć krytycznie

pojęciowymi realizmu magicznego i jej

na ich recepcję. Poza tym pisarka czę-

bila mężczyznę z ,,pozycją". Samotność

nazistów, w listopadzie 1941 roku rodzi-

odnosila się do niektórych z nich, suge-

tożsamość z realizmem Nowej Rzeczywi-

sto publikowala w czasopismach wyda-

oczekiwania, pelna fatalistycznego

na Vogelów zostala zmuszona do prze-

rując, że w rzeczywistości promują one

stości. Teorię Franza Rocha o konstruowa-

wanych przez stowarzyszenia lub grupy

smutku, kladla się cieniem na jej wier-

niesienia się z ulicy Lyczakowskiej do IV

nastroje asymilacyjne, a syjonistyczne

niu ,,czystej formy" ze świata przedmiotów

artystyczne na wlasny koszt i w niewiel-

szach, których ostatnie wersy kończą

dzielnicy, która brala początek za operą

hasla są jedynie przykrywką. Warto

i jego ideę rysowania ,,kategorii rzeczy"

kich nakladach, dlatego większość tych

się cichym, bolesnym westchnieniem:

i uchodzila za najbiedniejszą we Lwowie

wspomnieć, że w latach 1919­1921 Vogel

autorka przywolala w eseju ,,Biale slowa

periodyków przetrwala wojnę zaledwie

,,i niech wszystko będzie tak, jak jest".

(dzielnice Zamarstynowska i Kleparowa).

byla aktywną czlonkinią lewicowej or-

w poezji".

w kilku egzemplarzach w prywatnych

Przyjaźń z Brunem nie wygasla i zo-

To tutaj okupanci utworzyli lwowskie

ganizacji ,,Ha­Szomer ha­Cair", dlatego

Żeby pokazać banalność życia, bu-

kolekcjach lub specjalistycznych biblio-

stala odnowiona po tym, jak Schulz za-

getto. W sierpniu 1942 roku przyjaciel

w księgach pamiątkowych Bursztyna

dowala swoje wiersze w strukturze

tekach rozproszonych na calym świecie.

cząl odwiedzać Deborę i jej męża. Ona

Debory, Henryk Strang ­ polski artysta

Odkryte po latach eseje Vogel nie stracily

sama twierdzila, że ich relacja nie ma

żydowskiego pochodzenia (ukrywający

na aktualności i sile oddzialywania. Eks-

sobie równych, ponieważ jest to ,,jedna

się pod nazwiskiem Marek Wlodarski),

perci nadal uznają jej odkrywcze analizy

z tych niewielu cudownych rzeczy, które

więzień Janowskiego Obozu Koncentra-

za godne wyróżnienia na tle epoki.

zdarzają się raz w życiu, a może tylko raz

cyjnego, pracowal przy sprzątaniu cial

Ta oryginalna poezja, proza, analiza

na kilka lub kilkanaście beznadziejnych,

zabitych po tzw. Akcji likwidacji lwow-

sztuki i studia filozoficzne żydowskiej

bezbarwnych żyć". Dopiero pod koniec

skich Żydów. To wlaśnie on, wraz z inny-

pisarki z pewnością wymagają uwagi

lat trzydziestych orientuje się, że ze stro-

mi więźniami obozu, 10 sierpnia znalazl

krytyków literackich, tlumaczeń oraz po-

ny Brunona nie byla to tylko intelektual-

w opuszczonym sklepie cztery martwe

pularyzacji, a także badań gramatyczno-

na fascynacja, lecz pelnokrwiste uczucie.

osoby, które najwyraźniej próbowaly

-semantycznych nad różnorodnością języ-

Spostrzega, że Schulz potrafi być o nią

ukryć się przed prześladowcami. Byli to

kową jej tekstów. Pozostaje mieć nadzieję,

zazdrosny i trudno mu pogodzić się z jej

Debora Vogel, jej mąż, matka i czterolet-

że tak się stanie, ponieważ jej śmierć we

nowym związkiem. Ona sama nie próbu-

ni synek. Bruno zginąl od nazistowskiej

lwowskim getcie nie byla punktem osta-

je zmienić biegu spraw, pozostaje bierna,

kuli trzy miesiące później, 19 listopada

tecznym, a nazwisko Debory Vogel figuru-

zrezygnowana, wreszcie... samotna.

1942 roku, na ulicy swojego rodzinnego

je na honorowym miejscu pośród najslyn-

Korespondencja między Vogel i Schul-

Drohobycza.

niejszych modernistów świata.

zem trwala do końca ich życia. Nawet po

W 1945 roku Schreier odnalazl kil-

Po fakcie

inwazji niemieckich nazistów wyslali do

ka listów Debory Vogel do Schulza da-

siebie kilka listów...

towanych na 1938 i 1939 rok, a więc

Ważnym momentem w życiu Vogel

z najpóźniejszego okresu odnowionej ko-

Podczas wojny najlepsza przyjaciólka

byly narodziny syna ­ Ashera Józefa,

respondencji i jakże odleglego od czasu

Vogel, Rachela Auerbach, zostala uwię-

którego czule nazywala Asiem. Macie-

pierwszych kontaktów, tak znaczących

ziona w warszawskim getcie, skąd zdola-

rzyństwo przynioslo odrodzenie, jakie-

dla twórczości pisarza. Mimo to, między

la uciec w 1943 roku. Po wojnie przenio-

sla się do Izraela, gdzie pracowala jako

go nigdy wcześniej nie znala, rozkwit

wierszami można wyczytać nawiązania

dyrektor departamentu świadectw Ho-

uczuć, o których istnieniu nie miala po-

do przeszlości. ,,Te pozostalości wydają

lokaustu w Yad Vashem. Zmarla w 1976

jęcia, ale także pomoglo oderwać się od

się ważne i cenne, choćby dlatego, że są

roku w wieku 72 lat. Pozostawila po so-

pracy. Z bólem dostrzegala wszystko,

jedyne, bo poza nimi nie zachowalo się ani

bie bezcenne wspomnienia, w tym o De-

co ograniczalo ją jako kobietę i pisarkę:

jedno slowo z listów Debory Vogel do Bru-

borze Vogel i Brunonie Schulzu, a także

,,Metafizyczna rola kobiety plynie w cie-

nona. Są ważne, ponieważ dają nam pew-

o żydowskiej spoleczności artystów i in-

niu wycieńczających drobnostek. Także

ne pojęcie o typie duchowym natchnio-

telektualistów Galicji, zniszczonej w trak-

praca zawodowa, oplacana w niewielkim

nej przyjaciólki pisarza, która w swoich

cie Holokaustu.

stopniu, sumą, która bylaby do pomy-

refleksjach i odczuciach, oderwanych

ślenia przy dwóch artykulach w miesią-

zresztą od wspanialej poetyckiej precyzji

Redagowanie literackie

cu ­ absorbuje mnie, a przecież męska

Schulzowskich sformulowań, częściowo

BRUNO SCHULZ W DROHOBYCZU

Piotr Prokopiak

konkurencja u nas nie dopuszcza, by

odslania nam obraz swojej osobowości: