25

nr 3 (487) 13­26.02.2026

Kurier kulturalny

www.kuriergalicyjski.com

Pomysl na film ,,Lwów 1939"

znaleźć w Polsce, choćby w Warszawie.

losie polskich oficerów. O tym, jaki dra-

mat przyniosla sowiecka okupacja lwow-

Ostatecznie, w naszym filmie Wilno bylo

,,grane" przez Latowicz (gdzie powstawalo

skim Polakom, o czym wiemy dobrze, ale

Jeszcze na początku 2018

wkrótce. Jak to zrobić, dyskutowaliśmy

i Osób Represjonowanych, a także ,,Rzecz-

i Ukraińcom ­ wielu dzialaczy wspomnia-

slynne ,,Ranczo"), Mińsk Mazowiecki oraz

roku Fundacja Joachima

z Januszem Petelskim, który mial film re-

pospolitej" i ,,Historii do Rzeczy" oraz rze-

Wolomin...

nego UNDO trafilo do sowieckich więzień.

żyserować, a także z nieodżalowanym

szowskich ,,Nowin". Powstal trailer (zwia-

­ Glównym bohaterem ma być oczywi-

Lwów bronil się wtedy dziesięć dni, od

Lelewela i redakcja

Mirkiem Rowickim, redaktorem naczelnym

stun), w którym Robert Moskwa świetnie

10 do 22 września. Od zachodu nadeszli

ście general Langner ­ mówil dalej Piotr

,,Kuriera Galicyjskiego"

,,Kuriera Galicyjskiego". Najpierw potrzebne

gral generala Langnera. Jako ciekawostki

Kościński. ­ Choć nie pominiemy takich

Niemcy, a potem od wschodu ­ Sowieci.

rozpoczęly prace nad

warto powiedzieć, że gabinetem generala

byly choćby wstępne prace nad dokumen-

Można bylo walczyć dalej, choć sytuacja

postaci jak general Franciszek Sikorski,

fabularyzowanym filmem

tacją, stąd dokonaliśmy wizyty do Lwowa

stal się pokój w prywatnym mieszkaniu;

formalny dowódca obrony miasta (zamor-

stala się beznadziejna i porażka obrońców

dokumentalnym o obronie

razem z Januszem Petelskim. Obejrzeliśmy

oficerów zagrali m.in. czlonkowie jednej

dowany przez NKWD w podcharkowskich

stala się nieuchronna. Dowodzący obroną

Lwowa we wrześniu 1939 r.

wtedy kluczowe miejsca: dawną siedzibę

z grup rekonstrukcyjnych. Intensywnie

general Wladyslaw Langner zadecydo-

Piatichatkach) czy Stanislaw Ostrowski,

szukaliśmy pieniędzy... aż przyszedl ko-

Dowództwa Okręgu Korpusu VI na pl. Ber-

wal o poddaniu miasta. Pytanie brzmialo:

prezydent Lwowa (więziony przez So-

ronawirus... Pandemia przeszla, ale wojna

nardyńskim (dziś Soborna Ploszcza), gdzie

komu się poddać? General Langner pod-

wietów, wypuszczony po ukladzie Sikor-

KONSTANTY CZAWAGA

urzędowal general Wladyslaw Langner;

wydala się czymś nie do pokonania ­ jak

ski ­ Majski, później ­ prezydent RP na

dal miasto Sowietom. Skutki tego byly

­ Po filmie ,,Fatalny rozkaz. Grodno

sobór św. Jura, gdzie odbylo się ważne spo-

realizować film, gdy nie można zapewnić

uchodźctwie). A także np. Wasyl Mudry,

tragiczne: spośród tych oficerów, którzy

tkanie generala z greckokatolickim metro-

bezpieczeństwa aktorom i ekipie? Stąd

1939" Fundacja Joachima Lelewela plano-

poszli do niewoli, ocalal jedynie on sam.

wicemarszalek Sejmu i lider największej

też zwróciliśmy się w kierunku Wilna.

wala stworzenie dwóch kolejnych części

politą Andrijem Szeptyckim, ulicę Gródecką

Chcemy to opowiedzieć, przedstawić

ukraińskiej partii w II RP, UNDO.

,,trylogii" ­ ,,Lwów 1939" i ,,Wilno 1939"

(dziś Horodecka) gdzie staly polskie dziala

A że ,,Wilno 1939" udalo się stworzyć,

dziesięć dni bardzo skutecznej obrony,

Piotr Kościński zauważyl, że do tej

­ powiedzial dla Kuriera dr Piotr Kościń-

broniące Lwowa przed Niemcami, a także

uznaliśmy, że czas na Lwów! Co prawda

pory nie powstal żaden, znaczący ma-

pokazać los mieszkańców, również po

ski, prezes Fundacji Joachima Lelewela

Winniki, a więc miejsce rozmów delegacji

wojna trwa, ale miasto zagrożone jest

zajęciu miasta przez Sowietów. Zaintere-

terial o dziesięciodniowej, skutecznej

polskiej i sowieckiej.

glównie nocą, gdy zdjęcia na ulicach mogą

i pomyslodawca filmu. ­ Pandemia i wojna

obronie Lwowa przed Niemcami, a po-

sowanych wspólpracą prosimy o kontakt:

Piotr Kościński zaznaczyl, że pomyslo-

(a nawet muszą) być kręcone w ciągu

na Ukrainie zmienily kolejność. ,,Fatalny

biuro@fundacjalelewela.pl. Zaprasza-

tem i Sowietami ­ oraz o dramatycznym

dnia ­ a więc wówczas, gdy jest (miejmy

rozkaz. Wilno 1939" już jest, a opowieść

dawcom filmu ,,Lwów 1939" udalo się zdo-

my też na https://www.facebook.com/

blędzie, jakim bylo poddanie miasta So-

nadzieję) bezpiecznie. Wnętrza zaś można

o obronie Lwowa zamierzamy stworzyć

być patronaty ­ Urzędu ds. Kombatantów

LWOW1939/

wietom ­ i związanym z tym tragicznym

O filmie ,,Fatalny rozkaz. Wilno 1939"

Pakt Ribbentrop ­

wyborczy, wszyscy byli raczej zaintere-

z Niemcami, a potem, nieoczekiwanie stalo

Molotow, podpisany

sowani wyborami niż produkcją filmową.

się jednym z glównych celów sowieckiego

w sierpniu 1939 r.,

Ostatecznie, udalo się otrzymać środki

ataku.

przewidywal podzial

z Urzędu ds. Kombatantów i Osób Repre-

Miasto wchodzilo organizacyjnie w sklad

sjonowanych (dzięki wspólpracy z Funda-

Okręgu Korpusu nr III z siedzibą dowództwa

Europy Centralnej na

cją Pomoc Polakom na Wschodzie), z Cen-

w Grodnie, z gen. Bryg. Józefem Olszyną-

,,strefy interesów". Polskie

tralnej Biblioteki Wojskowej im. Józefa

-Wilczyńskim na czele. Stacjonowala w nim

ziemie wschodnie, aż po

Pilsudskiego w Warszawie oraz Fundacji

I Dywizja Piechoty Legionów, część 5 pulku

Wislę (co później zostalo

PGE. Udalo się też zebrać pieniądze przez

lotniczego (lotniska Porubanek), dowództwo

skorygowane ­ granicę

crowdfunding na platformie zrzutka.

Wileńskiej Brygady Kawalerii i 4 pulk Ula-

ustawiono na Bugu) mialy

pl. No i część prac przy filmie wykonana

nów Zaniemeńskich. Zgodnie z planem mobi-

zostala bardzo tanio lub nawet za darmo.

lizacyjnym IDP Leg. odeszla w rejon Różana

przypaść Związkowi

Bez tego nic by się nie udalo.

i Ostawi Mazowieckiej, a Wileńska Brygada

Sowieckiemu. Jednak

To oczywiste, że część zdjęć musiala

Kawalerii w okolice Piotrkowa Trybunalskie-

wbrew oczekiwaniom

powstać w Wilnie. Tu bardzo pomógl Wi-

go. Eskadry bojowe 5 pulku lotniczego odle-

Niemiec, Moskwa się nie

leński Klub Rekonstrukcji Historycznej

caly na lotniska Samodzielnej Grupy Opera-

spieszyla.

Garnizon Nowa Wilejka. W Ostrej Bramie

cyjnej ,,Narew" i Armii ,,Modlin". Po wybuchu

zdjęcia robiliśmy o świcie, by nie pojawili

­ Stalin caly czas czekal ­ mówil w fil-

wojny w mieście zmobilizowano 35 Dywizję

się zbyt liczni przechodnie we wspólcze-

mie ,,Fatalny rozkaz. Wilno 1939" prof. Mi-

Rezerwową, która 7 września transportem

snych ubraniach. Przy Rossie omal nie

kolaj Iwanow. ­ W odróżnieniu od Hitera

bojowymi, otrzymala zadanie uderzenia

Wilna docieraly oddzialy sowieckie. Po

kolejowym dotarla do Lwowa.

doszlo do wypadku ­ kierowca autobu-

cholernie bal się wojny na dwa fronty.

z poludniowego wschodu.

stronie polskiej walczyla część wojsk.

Po wybuchu wojny dowództwo Obsza-

su miejskiego tak zapatrzyl się na grupę

W tym samym czasie odbywaly się bardzo

Pierwsze pododdzialy Armii Czerwo-

­ Kto nie chcial walczyć, to się wyco-

ru Wazownego ,,Wilna" podjęlo prace zwią-

rekonstruktorów w polskich mundurach,

ciężkie walki na Dalekim Wschodzie. 15

nej dotarly do Wilna okolo 16.00. Obro-

fywal ­ mówi Wiktor Cygan z Instytutu

zane z przygotowaniem miasta do obrony.

że niemal wpadl na mur... A przyjechali

września podpisano porozumienie poko-

nę podzielono na trzy odcinki. Ocinek

Pilsudskiego. ­ Nieskoordynowane wal-

Nowym dowódcą Obszaru 12 września

też rekonstruktorzy z Polski ­ z Grajewa,

ki trwaly praktycznie przez cale godzi-

jowe z Japończykami. A więc Stalin mial

wschodni zlożony z dwóch batalionów

zostal pplk Tadeusz Podwysocki, zarazem

odtwarzający tam 9 Pulk Sztrzelców Kon-

rozwiązane ręce ­ dodal.

piechoty, z części ośrodka zapasowego

ny wieczorne i godziny nocne z 18 na 19

komendant wileńskiego garnizonu. 14 wrze-

nych, a także z Osowca ­ w mundurach

Ostatecznie Sowieci uderzyli 17 wrze-

Wileńskiej Brygady Kawalerii i z drob-

września. Ostatecznie oddzialy polskie

śnia do Wilna przybyl zastępca dowódcy

Korpusu Ochrony Pogranicza. Nielatwo

śnia przed świtem. Na Polskę ruszyly dwa

niejszych oddzialów. Odcinek środkowy

zaczęly wycofywać się przez Most Zie-

DOK nr III plk dypl. Jaroslaw Okulicz-Kaza-

bylo wnieść ,,worki z piaskiem (faktycz-

fronty Armii Czerwonej: Bialoruski i Ukra-

­ poludniowo-wschodni osadzily dwa

lony i Most Zwierzyniecki na pólnocną

ryn, który przyjąl dowództwo jako najstar-

nie z trocinami...) na Górę Trzech Krzyży,

iński. Lącznie w ich sklad wchodzilo blisko

bataliony. Odcinek zachodni byl drugo-

stronę Wilna ­ dodaje.

szy stopniem oficer. Obaj byli przekonani, że

gdzie dla potrzeb filmu utworzono ,,stano-

800 tysięcy żolnierzy, 5 tysięcy dzial, 5 ty-

rzędny i obsadzal go tylko jeden batalion

Część broniących Wilna pododdzia-

miasto powinno podjąć obronę przed wkra-

wisko przeciwlotnicze", na którym stanę-

lów przekroczyla granicę litewską. Inne

sięcy czolgów i ponad 3 tysiące samolotów.

z ośrodka zapasowego 1 Dywizji Piechoty

czającymi wojskami sowieckimi.

ly dwa karabiny maszynowe.

toczyly jeszcze walki na pograniczu litew-

Front Bialoruski dzialal na pólnocy.

Legionów.

W dniu 17 września, czyli w przed-

Podwileńskie Jodiszki odtwarzaly

Tam do obrony przygotowane byly tylko

Do pierwszego starcia doszlo na od-

sko-polskim, przedostają się na Litwę póź-

dzień sowieckiego ataku, w Wilnie znaj-

,,wioskę po litewskiej stronie granicy", do-

dwa miasta: Wilno i Grodno. Dzialo się tak,

cinku wschodnim, na ulicy Plockiej. Tam

niej, bądź dostają się do niewoli sowiec-

dowalo się okolo 14 tys. żolnierzy oraz

kąd trafili internowani polscy żolnierzy.

kiej. Niektórzy obrońcy miasta wrócili do

choć jednostki stacjonujące tam w czasie

stawial opór oddzialowi zwiadowczemu

ochotników, a więc tyle, ile liczyla dywizja

Wcześniej musieli jednak przez tę granicę

pokoju jeszcze przed 1 września wyruszy-

Sowietów pluton armat. Okolo godziny

rodzinnych domów, ale byli i tacy, którzy

piechoty ­ ale tylko okolo 6,5 tyś. bylo

przejść ­ przejście graniczne powstalo na

transportem kolejowym dotarli do Grodna,

ly na zachód, do armii i grup operacyjnych

17.00 przez odcinek poludniowo-wschodni

uzbrojonych. W międzyczasie naplywaly

nieodleglej drodze polnej.

tworzonych do walki z Niemcami. Z kolei

podpulkownika Stanislawa Szylejki prze-

biorąc udzial w jego obronie.

jeszcze różne drobne poddzialy, ale byly

W Polsce sceny do filmu kręcone bylo

duża cześć oddzialów zapasowych, sfor-

jechaly bolszewickie czolgi i wjechaly do

one bardzo slabo wyszkolone, uzbrojone

Jak powstal film

w Latowiczu, znanym w serialu ,,Ranczo"

mowanych później, zostala wyslana w kie-

miasta. Plk Szylejko zapytal dowództwo

przeciwpancernymi 37 mm, kilkoma dzia-

Inicjatorem powstania filmu o obronie

­ tu pomogli rekonstruktorzy z Mińska

runku Lwowa. Tworzono jednak kolejne

obrony, co ma robić.

lami przeciwlotniczymi 40 mm, kilkudzie-

Wilna we wrześniu 1939 r. byl szef Wilno-

Mazowieckiego oraz m.in. z grupy Kali-

oddzialy zapasowe.

Plk Okulicz-Kozaryn skontaktowal się

sięcioma karabinami maszynowymi oraz

teki, Walenty Wojnillo. Szefom Fundacji

na Krasnaja. W samym Mińsku kręcono

Na poludniu znaczącym silom nie-

z gen. Olszyną-Wilczyńskim. Ten rozkazal:

improwizowanym pociągiem pancernym.

Joachima Lelewela powiedzial: nakręcili-

sztab obrony Wilna (w pięknym Muzeum

mieckim opieral się Lwów ­ i to tylko on

,,W razie sowieckiego ataku na Wilno roz-

Bitwa, która trwala jeden

ście dokument o obronie Grodna, czas na

7 Pulku Ulanów ­ Oddzial Muzeum Zie-

kazuję wycofanie na Litwę". Okulicz odpo-

mógl walczyć z Armią Czerwoną, choć

dzień.

Wilno! Od pomyslu do jego realizacji minę-

mi Mińskiej). Inne zdjęcia powstawaly

wiedzial, że ,,chcialby obroną zaznaczyć

oczywiście stawianie oporu dwom potęż-

Fatalny rozkaz generala

lo trochę czasu, konieczne bylo bowiem

w Muzeum Nalkowskich w Wolominie,

nym wrogom na raz bylo nieslychanie

tylko pewien protest przed zajmowaniem

Olszyny-Wilczyńskiego.

napisanie scenariusza oraz pozyskanie

nagrywani też byly zarówno w Warsza-

trudne. Ostatecznie Lwów poddal się So-

silą tego co nasze, żeby nie bylo, że odda-

pieniędzy. Nad scenariuszem pracowali Ja-

wie jak i w Wilnie.

We wczesnych godzinach rannych 18

jemy zupelnie bez walki".

wietom, co okazalo się tragicznym blę-

nusz Petelski ­ przyszly reżyser oraz Piotr

A potem byla kolaudacja ­ uwagi ze

General odrzekl: ,,Dziękuję za piękny

września komandarm Michail Kowalow

dem, bo w efekcie polscy oficerowie z tego

Kościński ­ prezes Fundacji Joachima Le-

strony TVP Historia ­ poprawki i wreszcie

wydal rozkazy dotyczące opanowania

zamiar zamanifestowania obrony... poddaję

miasta zginęli w 1940 r. z rąk NKWD.

lewela i przyszly producent. Z pieniędzmi

premiera w Warszawie, potem w Wilnie.

Wilna. Wobec problemów z zaopatrze-

jednak pod rozwagę tę decyzję, wobec real-

Wilno: przygotowania

bylo trudno. Na szczęście powodzeniem

I premiera telewizyjna, najpierw w TVP

niem w paliwo z III Armii wydzielono 24

nej groźby zniszczenia miasta i jego miesz-

do obrony

zakończyly się rozmowy z TVP Historia.

Historia, a potem w werssji bialoruskiej

Dywizję Kawalerii wzmocnioną 22. i 25.

kańców". Ta decyzja Okulicza wywola ostre

Ostatecznie, koproducentem zostala Tele-

w Belsacie.

Wilno bylo przed wojną jednym

Brygadą Pancerną z zadaniem uderzenia

protesty ze strony części oficerów w Wilnie.

wizja Polska, ale otrzymane od niej środki

z najsilniejszych ośrodków wojskowych

na miasto z pólnocnego wschodu. Grupa ta

W kierunku wojsk sowieckich wy-

nie wystarczyly na wszystko.

jechal pplk Tadeusz Podwysocki ­ mial

w pólnocnowschodniej części Polski. We

miala okolo 500 pancernych wozów bojo-

WEDLUG MATERIALÓW FUNDACJI

Koniecznie bylo szukanie innych

wrześniu 1939 r. znalazlo się najpierw

wych. 36 Dywizja wzmocniona 6 Brygadą

zbadać zamiary przeciwnika, zostal jed-

JOACHIMA LELEWELA

ofiarodawców. Byl rok 2023, a więc rok

na glębokich tylach wojny toczonej

Pancerną, dysponując okolo 300 wozami

nak ostrzelany i zawrócil. Tymczasem do