16
nr 4 (488) 27.02.16.03.2026
Rozmowy Kuriera
www.kuriergalicyjski.com
Dlaczego należy pielęgnować stare groby? (część 5)
Z dr URSZULĄ
OLBROMSKĄ, historykiem
sztuki, rozmawiala
ANNA GORDIJEWSKA.
W listopadzie 2025 roku uka-
zala się książka dr Urszuli Ol-
bromskiej ,,O pamięci w kamie-
niu wyrytej. Polskie mogily na
cmentarzach pogranicza polsko-
-ukraińskiego", wydana przez
Narodowy Instytut Polskie-
go Dziedzictwa Kulturowego za
Granicą Polonika. Publikacja jest
efektem blisko dwudziestu lat
badań terenowych prowadzo-
nych w latach 20062019 i do-
NAGROBEK FRANCISZKI
kumentuje materialne ślady po
LECHICKIEJ; CMENTARZ
polskiej spoleczności, która przez
W KRUKIENICACH, 2007
wieki wspóltworzyla krajobraz
NAGROBEK [...] DE CAUX
kulturowy dawnego wojewódz-
Z FIGURĄ MARYI NIEPOKALANEJ
twa lwowskiego.
SYGNOWANY PRZEZ LEOPOLDA
SCHIMSERA; CMENTARZ
Cmentarze przygraniczne są
PRZYKLASZTORNY W SĄDOWEJ
bardzo różnorodne, jeśli chodzi
WISZNI, 2011
o ich rozplanowanie, a także in-
frastrukturę czyli nagrobki,
Wynika to zapewne z niewiel-
drzewostan, kaplice. Niektóre
kiej odleglości od Lwowa. No
są skromniejsze, przeważają na
i pewnie z zamożności funda-
nich mogily ziemne znakowane
torów. Czy można te pomniki
prostymi krzyżami, ale w więk-
jakoś odróżnić od pozostalych?
szych ośrodkach przyciągają
Część z nich ma sygnatury. Są to dzie-
wzrok piękne figury...
la warsztatów rodziny Schimserów,
Tak, na omawianym terenie rzeźba se-
Paula Eutelego, Abla Marii Periera,
NAGROBEK PRZEDSTAWIAJĄCY GENIUSZA ŚMIERCI AUTORSTWA
pulkralna jest bardzo zróżnicowana.
Ludwika Tyrowicza, Tadeusza Iwano-
ANTONA SCHIMSERA; CMENTARZ W RAWIE RUSKIEJ, 2013
Nagrobek nie tylko pelni funkcję fu-
wicza, Juliana Markowskiego, a także
NAGROBEK WLADZIA
neralną, jest upamiętnieniem, lecz tak-
Aleksandra Jana Zagórskiego i Anto-
SZUMNEGO Z FIGURKĄ DZIECKA
że określa status spoleczny zmarlego
niego Teofila Dudy. Nie wszyscy jed-
cmentarzu przy klasztorze w Sądowej
Schimsera. Podobna żalobnica, tym
W ZWIEŃCZENIU; CMENTARZ
i jego rodziny. Wyraża również upodo-
nak artyści podpisywali swe dziela.
Wiszni. Na grób księdza Franciszka
razem nagrobek jest sygnowany przez
W NIŻANKOWICACH, 2010
bania estetyczne fundatorów wynika-
Niekiedy wykonane przez wspólpra-
Zinkowskiego zmarlego w 1831 roku
artystę, zdobi grób Ludwiny z Czyże-
rodziny Schimserów kontynu-
jące ze świadomości i uwrażliwienia na
cujących z firmami rzeźbiarzami wla-
na cholerę siostra zamówila rzeźbę
wiczów Neusserowej zmarlej w 1868
owal tradycje ich warsztatów.
piękno Na cmentarzach, poza krzyżami
ściciele firm sygnowali swoim na-
przedstawiającą placzkę / żalobnicę
roku, na cmentarzu Glównym w Prze-
Czy w terenie przygranicznym
rurowymi będącymi wyrobami ,,cha-
zwiskiem lub nazwą warsztatu. Udalo
u Antona Schimsera, rzeźbiarza po-
myślu; jest on jednak bardziej rozbu-
są też jakieś jego prace?
lupniczymi" oraz z kamienia natural-
mi się jednak ustalić autorstwo kilku
chodzenia niemiecko-austriackiego,
dowany. Pomników tego rzeźbiarza na
nego i sztucznego wytworów firm lo-
bezimiennych figur.
który zapoczątkowal linię lwowskich
cmentarzu wisznieńskim jest więcej
Jest ich kilka. Jeden akurat odnale-
kalnych, często napotykamy wapienne
kamieniarzy o tym nazwisku. Na tym
są to przede wszystkim figurki dzie-
ziony przeze mnie na cmentarzu pol-
Proszę opowiedzieć czytelni-
krzyże i pomniki z warsztatów ka-
samym cmentarzu znajduje się też
ci oraz Tanatos. Niestety, nagrobki są
skim w Jaworowie a zakonserwowa-
kom o kilku najpiękniejszych
mieniarskich w Bruśnie na Roztoczu.
druga rzeźba placzki na grobie Iza-
bardzo uszkodzone, dodatkowo nisz-
ny przez Instytut Polonika. W roku
nagrobkach lwowskich napo-
W większych miejscowościach jed-
belli z Czyżewiczów Modrzejowskiej
czone przez porastający je bluszcz.
2012 bylam na rekonesansie na
tkanych na cmentarzach przy-
nak więcej jest obelisków, ozdobnych
zmarlej trzydzieści lat później. Jest
wspomnianym cmentarzu, który byl
granicznych, których tak wiele
Na cmentarze lwowskie dużo
krzyży na cokolach i figur wykona-
to najprawdopodobniej dzielo Paula
wówczas jeszcze bardzo zaniedbany.
zamawiano na Cmentarz Ly-
nagrobków wykonal Julian
nych w profesjonalnych warsztatach
Eutelego, wybitnego rzeźbiarza, spro-
Pani Zofia Michniewicz, prezes Ja-
czakowski i Janowski.
Markowski, który należąc do
Przemyśla, Sambora, a także Lwowa. Te
wadzonego do Lwowa przez Antona
worowskiego Oddzialu Towarzystwa
ostatnie to wyjątkowo piękne nagrob-
Najwięcej nagrobków z pracow-
Kultury Polskiej Ziemi Lwowskiej,
ki, zwlaszcza figuralne.
ni lwowskich zachowalo się na
rozpoczynala dopiero wraz z grupą
miejscowych wolontariuszy prace
nad jego grodzeniem i oczyszcza-
niem. Gdy pojechalam za jakiś czas,
pod jednym z cokolów leżaly zlożone
fragmenty figury (glów nie odnale-
ziono) Matki Boskiej z Dzieciątkiem.
Na kuli ziemskiej odczytalam frag-
ment nazwiska [MAR]KOWSKI. Do-
konując analizy porównawczej przy-
pisalam temuż rzeźbiarzowi podobną
figurę w Sądowej Wiszni na grobie
księdza Andrzeja Soltysika zmarlego
w 1894 roku. W Mościskach zaś sy-
gnowana figura Maryi Niepokalanej
stoi na grobie Wiktora Janusza.
Czy poza tymi dużymi cmen-
tarzami zachowaly się jakieś
wysokiej klasy artystycznej
nagrobki w mniejszych miej-
scowościach? Bo przecież in-
wentaryzowala Pani groby,
z których najstarsze pochodzą
z początku XIX wieku. Przez
dwieście lat cmentarze bar-
dzo się zmienily i do naszych
czasów zostala tylko część
nagrobków.
Oczywiście. Analiza infrastruktury
cmentarzy, a także literatury, wy-
NAGROBEK NN Z RZEŹBĄ ŻALOBNIKA; CMENTARZ W RAWIE
raźnie na to wskazuje. Na przyklad
NAGROBEK TERESSY Z FIGURĄ PLACZKI; CMENTARZ W RADENICACH,
RUSKIEJ, 2013
w Hussakowie, przed kaplicą, jest
2008
