18

nr 4 (488) 27.02.­16.03.2026

Okruchy historii

www.kuriergalicyjski.com

Herminia Naglerowa. Niedoceniona pisarka kresowa  (cz. 3)

odgrywala istotną rolę w pro-

komunistycznej, usilnej indok-

OSKAR STANISLAW CZARNIK

pagowaniu idei Legionów oraz

trynacji, która objęla również

Wspomnienia o pisarzach

orientacji politycznej Józefa

Polskę. Dlatego wciąż aktualne

W czasie swej wychodźczej

Pilsudskiego.

są przemyślenia historiozoficz-

wędrówki H. Naglerowa stwo-

W okresie II Rzeczypospolitej

ne i przekazy artystyczne W.

rzyla jeszcze jeden zbiór. Byl to

zostal prezesem nowo powsta-

Berenta. ,,W póltora wieku po

cykl ,,Wspomnienia o pisarzach".

epopei kondotierskiej Dąbrow-

lego Związku Zawodowego Li-

Autorka przygotowala je

skiego pojawily się na tychże

teratów Polskich oraz Polskiej

wylącznie na podstawie wla-

samych wloskich dróżkach, za-

Akademii Literatury. Pelnil

snej pamięci. W czasie swego

ludnily te same wloskie miasta

godnie te wysokie stanowiska.

pobytu wraz z mężem w War-

i osady nowe legie polskie. Czy

Mądrze lagodzil spory mię-

szawie w latach 1919­1939

zdolają tym razem przenieść na

dzy niektórymi czlonkami.

uczestniczyla w życiu stolecz-

wolną ziemię twórcze napięcie

Staral się przezwyciężyć spo-

nej elity literackiej. Poznala

Europy podziemnej, czy może

ry ideowe. Spokojnie, wyro-

wielu znakomitych twórców.

znowu pokolenia cale czekać

zumiale traktowal ataki wy-

Teraz, sięgając do swej pamię-

będą, aż w nowej inkarnacji nie-

mierzone wlaśnie w niego. Byl

ci, zarysowala ich artystyczne

wygaslego romantyzmu skru-

czlowiekiem  tolerancyjnym

i duchowe portrety. Powstające

szy ono ostatecznie skorupę

i pelnym dobroci.

teksty publikowala na lamach

zbyt racjonalistycznego świata".

Wedlug informacji, które

czolowych pism kulturalnych

Omówiony poprzednio szkic

dotarly wówczas do Autorki,

2. Korpusu, jak np. ,,Orzel Bialy".

H. Naglerowej lączyl się z ese-

Waclaw Sieroszewski zmarl

Po przybyciu do Londynu

jem G. Herlinga-Grudzińskiego.

w Warszawie w czasie okupacji

zabiegala o to, by te wspomnie-

Jej uwagi o metodzie twórczej

niemieckiej.

nia odpowiednio scalić i wydać

W. Berenta, o tym, jak potrafil

Kolejne  wspomnienie  to

książkowo. Na razie bezsku-

zaskakiwać nowymi utwora-

,,Cierpienie i zwycięstwo Pisa-

tecznie. Dopiero po jej śmier-

mi publiczność literacką, sta-

rza". Jest ono poświęcone Ste-

ci opublikowala je londyńska

nowią dopelnienie rozważań

fanowi Żeromskiemu. Pisarka

Oficyna Poetów i Malarzy. Pi-

radiotelegrafisty spod Mon-

poznala autora ,,Przedwiośnia"

sarka nie pozostawila jednak

te Cassino. Z odmiennej per-

na kilka lat przez jego śmier-

szczególowych zaleceń w spra-

spektywy ująl dorobek pisarza

cią. Podkreślila w swym szkicu

wie kolejności zamieszczenia

Enrico Damiani swym szkicu

jego staly, ostry sprzeciw prze-

w książce jej tekstów. Maria

,,Żywe kamienie Berenta". Pod-

ciw wszelkiemu zlu, zaklamaniu.

kreślal wartość ,,Żywych ka-

Danilewiczowa, która na zle-

,,Zawsze tak się spieszyl, chwytal

mieni" jako dziela ukazującego

cenie Oficyny przygotowywala

na gorąco (...) teraz buntowal Ce-

dzielo do druku, przyjęla po-

wielki przelom w kulturze eu-

zarego Barykę przeciw temu, co

rządek chronologiczny, a więc

ropejskiej ­ przejście od późne-

nie realizowalo się jako program

Polskich. Do końca swego życia

W drugiej polowie lat trzydzie-

go średniowiecza do renesansu.

wedlug dat urodzenia wspomi-

spoleczny, co nawracalo do daw-

pozostal wierny wzorom moral-

stych XX wieku. Byly to dwie

Analizowal osobliwości stylu

nanych pisarzy.

nych grzechów, blędów i ego-

nym, którym slużyl.

opowieści o glębokich treściach

Pierwszy szkic nosi tytul:

Berenta, zwlaszcza jego slow-

izmu. Znowu przecież grozila Ju-

Interesujące uwagi zawarla

historiozoficznych: ,,Nurt" (1938)

,,Sybirak ­ legionista ­ prezes".

nictwa. Opisywal trudności

dymowi bezdomność. Żeromski,

H. Naglerowa w swym szkicu

i ,,Zmierzch wodzów" (1939).

Zdaniem Naglerowej zbyt szyb-

w przekladzie pewnych wyra-

niesklonny do wyrozumialości,

,,Pisal, nie spiesząc się", poświę-

Oba utwory ukazaly się

ko zaliczono twórczość Wacla-

zów i zwrotów na język wloski.

gromil, karcil, grozil, wolal na

conym Waclawowi Berentowi.

u progu II wojny światowej. Za-

wa Sieroszewskiego do kanonu

Trwaly już prace redakcyjne

alarm". Byl też w tych ostatnich

W pierwszych latach II Rze-

braklo czasu, by odegraly ważną

zmierzające do przygotowania

literatury syberyjskiej, mar-

latach swego życia inicjatorem

czypospolitej traktowano twór-

rolę w krajowym życiu literac-

tego dziela do druku.

tyrologicznej, do dziel szano-

różnych przedsięwzięć spolecz-

czość Waclawa Berenta jako

kim. Staly się jednak ważnym

wanych, ale coraz rzadziej czy-

Należaloby jeszcze podkre-

nych. Kladl nacisk na samoor-

relikt modernizmu, secesji, dą-

wydarzeniem w kręgu kultu-

tanych. Uważna lektura jego

ślić ­ ,,Trójglos o autorze Nurtu",

ganizację zawodową inteligencji

żeń artystycznych charakte-

ralnym 2. Korpusu. Świadczy

utworów dowodzi, że powyższe

opublikowany na lamach ,,Orla

polskiej. Odegral wybitną rolę

rystycznych dla okresu Mlodej

o tym ,,Trójglos o autorze Nur-

Bialego", byl ważnym wydarze-

ujęcie bylo uproszczeniem. Au-

w zakladaniu Związku Zawodo-

Polski. Zapisal się w ówczesnym

tu", zamieszczonym na lamach

niem w dziejach kultury pol-

tor w swych tekstach zrezygno-

wego Literatów Polskich, którym

dorobku kulturalnym jako au-

,,Orla Bialego", czolowego cza-

wal ze zbytniego eksponowania

skiej na wychodźstwie.

później kierowal Waclaw Siero-

tor powieści ,,Próchno" (1903),

sopisma 2. Korpusu.

cierpienia, a także z wszelkich

Kolejny fragment, ,,Autor Pa-

szewski. Utwory Żeromskiego

rozprawy filozoficznej ,,Źródla

Gustaw Herling-Grudziński

akcentów mistycznych w duchu

luby", jest poświęcony Karolowi

byly wówczas w Polsce poczyt-

i ujścia nietzscheanizmu" (1906)

w swym eseju ,,Opowieść o wo-

Irzykowskiemu. H. Naglerowa

,,Anhellego" Juliusza Slowac-

ne, zwlaszcza wśród mlodych

czy kolejnego utworu ,,Ozimina"

dzu tulaczu" staral się odpo-

kiego. Ukazal w swych utwo-

nie zabiegala, by przedstawić

odbiorców.

(1911), ujmującego inaczej niż

wiedzieć na pytanie, na czym

i ocenić caly dorobek pisarza.

rach zeslańczą codzienność

Zwięzle, ale wymowne uwa-

Strug rewolucję 1905 roku. Czas

polega aktualność dziel W. Be-

­ zwlaszcza warunki miesz-

Zwrócila uwagę na kilka osobli-

gi wiążą się z postacią Andrzeja

przelomu średniowiecza i rene-

renta na wychodźczym szlaku,

kaniowe i zabiegi w celu uzy-

wych zjawisk, związanych z jego

Struga. Pisarka nadala im tytul:

sansu uwzględnil w opowieści

w jaki sposób należaloby od-

skania produktów spożyw-

dzialalnością i twórczością.

,,Bezkompromisowy". Andrzej

historycznej ,,Żywe kamienie"

czytać je na nowo.

czych. Polożyl nacisk na relacje

Ważną okolicznością bylo

Strug byl twórcą o wielkim auto-

(1918).

,,Nurt" należaloby interpre-

galicyjskie pochodzenie pi-

między zeslańcami a stalymi

rytecie moralnym, podobnie jak

Wybral ponadto samotność

tować jako przekaz artystyczny

mieszkańcami Syberii. W nie-

sarza, które utrudnialo mu

H. Sienkiewicz, B. Prus, W. Sie-

literacką i towarzyską. H. Na-

o powstawaniu spoleczeństwa

adaptację w stolecznej War-

których utworach to wlaśnie

roszewski, W. Reymont, S. Że-

glerowa, która niejednokrotnie

obywatelskiego w Legionach

oni, miejscowi Azjaci, są glów-

szawie. Zasluguje zarazem na

romski. Byl dzialaczem Polskiej

spotykala W. Berenta, opisala

gen. Jana Henryka Dąbrowskie-

nymi bohaterami jego powieści

podkreślenie gorąca obrona

Partii Socjalistycznej, jej odlamu

jej przejawy. Unikal on rekla-

go. Prosty żolnierz, do niedaw-

i opowiadań. Ukazal zarazem

po rewolucji 1905 r. Stanisla-

niepodleglościowego.  Utrwa-

my, kontaktów z czasopisma-

na chlop pańszczyźniany, do-

sytuacje, w których pewne war-

wa Brzozowskiego, nieslusznie

lil rewolucję 1905 r. w znanych

mi. Nie bral udzialu w stolecz-

wiadywal się w tym wojsku, że

tości mogą lączyć ludzi o różnym

oskarżanego o wspólpracę z ro-

utworach: ,,Ludzie podziemni"

nych imprezach kulturalnych.

jest pelnoprawnym obywatelem

pochodzeniu narodowym i spo-

syjską ochraną.

oraz ,,Dzieje jednego pocisku".

Przez dlugi okres spotykal się

Rzeczypospolitej, że przyslugu-

Dalsze uwagi poświęcila no-

lecznym, odmiennych religiach,

Po wygaśnięciu rewolucji nadal

tylko regularnie w pewnej sta-

ją mu prawa czlowieka. W tym

i zajmujących się rozmaitymi

watorskim cechom ,,Paluby",

uczestniczyl w życiu partyjnym,

romiejskiej kawiarni z dwoma

samym czasie oficerowie Le-

zawodami.

zwlaszcza wnikliwemu uka-

w konspiracji lewicowej i nie-

pisarzami: Or-Otem (Arturem

gionów podejmowali studia nad

Wiele lat później, gdy już

zaniu psychiki bohaterów, ich

podleglościowej. Wielokrotnie

Oppmanem) i Leopoldem Staf-

geografią i kulturą Wloch, po-

podświadomych  zachowań.

powrócil do Polski, zasko-

dal przy tym dowody swej kon-

fem, który przeniósl się ze Lwo-

znawali zabytki tego kraju. Wy-

czyl swych czytelników no-

Zapisala się trwale w historii

sekwentnej uczciwości. Potę-

wa do Warszawy.

korzystywali czas wojny i pobyt

wym przedsięwzięciem. Daw-

krytyki literackiej demaska-

pial wszelkie zlo bez względu na

Gdy Or-Ot odszedl na zawsze

na obczyźnie w celach samo-

ny zeslaniec, teraz już czlowiek

torska, polemiczna postawa K.

orientację i powiązania partyjne

w 1931 r., W. Berent przestal by-

ksztalceniowych. Ksztaltowala

w podeszlym wieku, wstąpil do

Irzykowskiego wobec niektó-

osoby, która wyrządzala innym

wać we wspomnianej kawiarni

się w Legionach H. Dąbrowskie-

Legionów Józefa Pilsudskiego

rych grup literackich, reklamu-

krzywdę.

i nie spotykal się z L. Staffem.

go nowa formacja inteligencji

i przywdzial mundur żolnierski.

jących swe rzekome, niezwykle

Wydarzenia związane z I woj-

Wkrótce opuścil też Warszawę

polskiej, która odegra donioslą

odkrycia artystyczne. Znane też

Byl już zbyt stary, by uczestni-

ną światową stanowią osnowę

i zamieszkal w jakiejś podsto-

rolę w historii XIX i pierwszej

czyć w dzialaniach bojowych.

byly jego polemiki z Tadeuszem

jego kolejnych utworów, jak np.

lecznej miejscowości. Czynil

plowy XX wieku.

Reprezentowal natomiast Le-

Boyem-Żeleńskim.  Zarzucal

slynne powieści ,,Odznaka za

wiele, by o nim zapomniano.

Obecnie ksztaltuje się rów-

giony w kontaktach z różny-

mu tanie efekty publicystycz-

wierną slużbę" i ,,Mogila niezna-

Wtedy wlaśnie przyszlo za-

nież w 2. Korpusie, w tym wę-

mi środowiskami spolecznymi

ne ­ stwierdzenia nieścisle,

nego żolnierza".

skoczenie. H. Naglerowa slusz-

drownym wojsku, nowa for-

oraz instytucjami. Jego prze-

ogólnikowe, niezgodne z praw-

W odrodzonej Polsce byl pre-

nie twierdzila, ze ,,pisal wolno,

macja niezależnej inteligencji

szlość zeslańca, dzialacza robot-

dą. W przekonaniu Irzykow-

zesem Warszawskiego Oddzialu

nie spiesząc się", ale to, co two-

polskiej. Przeciwstawi się ona

skiego wiązalo się to ze zbytnią

niczego i niepodleglościowego

Związku Zawodowego Literatów

rzyl, bylo nadal odkrywcze.

rozleglej ofensywie ideologii