19

nr 4 (488) 27.02.­16.03.2026

Okruchy historii

www.kuriergalicyjski.com

pewnością siebie autora przy-

z Leopoldem Staffem i Karolem

zagarniętych przez ZSRR. Wla-

Odmienny charakter mia-

wyklego do latwych sukcesów.

Irzykowskim. Jego bliskim zna-

dze sowieckie wkrótce areszto-

ly liryczno-nastrojowe utwory

Powyższa polemiczność wy-

jomym byl też Józef Fisch, ojciec

waly ,,czerwoną hrabinę" i wy-

,,Miasto mojej matki" i ,,W cieniu

stąpila również w relacjach kry-

Herminii. B Leśmian byl też by-

wiozly ją gdzieś na wschód. Nie

zapomnianej olszyny". Pisarz

tyka z lewicą. Początkowo byl

walcem teatrów warszawskich.

wiadomo, co z nią się stalo, do H.

adresowal je przede wszystkim

jej bliskim wspólpracownikiem.

W tym krótkim, końcowym już

Naglerowej nie dotarly jakie-

do mlodzieży. H. Naglerowa po-

Publikowal w znanym piśmie

okresie okazal się niezwykle

kolwiek informacje o tej spra-

znala Kadena przede wszyst-

,,Robotnik". Później z różnych

kim jako organizatora życia

aktywnym uczestnikiem życia

wie. Imperium sowieckie to byla

przyczyn ideowych doszlo do

literackiego, kierownika waż-

literackiego. Nadal jednak nie

otchlań, w której czlowiek mógl

zerwania. Niekiedy niespodzie-

nych instytucji kulturalnych.

wiązal się organizacyjnie czy

przepaść bez śladu.

wanie zmienial swe stanowisko.

Należal do inicjatorów powo-

programowo z jakąś grupą arty-

Do twórców bliskich H. Na-

Byl przeciwnikiem powstania

lania Polskiej Akademii Litera-

styczną. Byl wciąż poetą ,,z in-

glerowej należal Juliusz Kaden

Polskiej Akademii Literatury.

tury. Byl dzialaczem PEN Clubu

nego wymiaru". Zmarl w 1937 r.

Bandrowski. Jest on bohate-

Postulowal inne rozwiązanie,

i dzialaczem ZZLP. Wspólpra-

Do eseju H. Naglerowej moż-

rem szkicu ,,Czy nie za szybko

integrujące środowisko pisar-

cowal systematycznie z Teatra-

na by dodać pewną uwagę uzu-

zapomniany?".

skie. Po jakimś czasie wstąpil

mi Warszawskimi.

pelniającą. Boleslaw Leśmian

H. Naglerowa starala się

jednak do PAL.

Można by przypomnieć wie-

odniósl wielkie pośmiertne

ująć w tym tekście kilka waż-

Naglerowa jako autorka do-

le innych osiągnięć artystycz-

zwycięstwo. Po II wojnie świa-

o przyjaciolach" (1927), zawie-

nych spraw. Tematem rozwa-

brze znająca Irzykowskiego,

nych i organizacyjnych Kadena.

towej, począwszy od lat pięć-

rającą portrety ich ukocha-

żań jest jego twórczość literac-

wiedziala o jego mniej znanych

Jak zaznaczyla H. Naglerowa,

dziesiątych XX wieku, poezja

nych zwierząt. Do końca II

ka, w tym pierwsze utwory, np.

poczynaniach. Ten tak pole-

to wlaśnie w niektórych śro-

Leśmiana cieszyla się wielką

Rzeczypospolitej wspólpraco-

,,Niezgula", ,,Proch" czy ,,Zawo-

miczny pisarz bywal w podwar-

dowiskach na wychodźstwie

poczytnością. Budzila zainte-

wala z sanacyjnym ,,Kurierem

dy" (pozycje wydane w 1911 r.).

szawskich Laskach, w Zakladzie

zaczęto wszelkie zaslugi J. Ka-

resowanie tysięcy nowych od-

Porannym".  Upowszechniala

Wkrótce J. Kaden-Bandrowski

dla Ociemnialych prowadzonym

dena Bandrowskiego odsuwać

biorców. Zaliczono twórcę do

zaslugi J. Pilsudskiego, jednak

wystąpil w innej roli. Jako po-

przez siostry franciszkanki.

konsekwentnie na dalszy plan,

klasyków literatury polskiej

ostro skrytykowala książkę

rucznik I Brygady Legionów J.

Uczestniczyl tam w zebraniach

wręcz bagatelizować. Wiązalo

XX wieku.

,,Ścieżka obok drogi" Kazimiery

Pilsudskiego uczestniczyl w jej

dyskusyjnych, prowadzonych

się to z niechęcią do pilsudczy-

Podobnie nietypową sytu-

Illakowiczówny, która byla se-

operacjach bojowych. Utrwalal

przez kapelana sióstr ­ ks. Wla-

ków, których obciążano odpo-

ację literacką ukazala Pisar-

kretarką Marszalka. Podobnie

je w swych książkach reporta-

dyslawa Kornilowicza. Przy-

wiedzialnością za klęskę Polski

ka we wspomnieniu ,,Czlowiek

potępila postawę ideową nie-

żowych i wspomnieniowych:

bywali na nie intelektualiści

w kampanii wrześniowej. Po-

znika bez śladu". Jest ono po-

których poetów ­ Wladyslawa

,,Pilsudczycy" (1915), ,,Iskry"

warszawscy o różnych poglą-

wyższe oskarżenia rozciągnięto

święcone Marii Wielopolskiej

Broniewskiego, Juliana Tuwi-

(1915), ,,Mogily" (1916).

też na J. Kadena Bandrowskiego,

dach ideowych, niejednokrotnie

Jehanne.

ma, Antoniego Slonimskiego.

Rozwinąl swą twórczość

pisarza reprezentującego ide-

krytyczni wobec Kościola ka-

Pochodzila z rodziny zie-

M. Wielopolska za swe osią-

w okresie międzywojennym.

ologię dawnej formacji legio-

tolickiego. Na tych zebraniach

miańskiej zamieszkalej na Ki-

gnięcia polityczne i artystycz-

Fascynowal publiczność li-

nowo-peowiackiej, jako autora

pojawial się również mlody

jowszczyźnie. Po zawarciu mal-

ne zostala odznaczona Krzyżem

teracką  powieściami  poli-

upowszechniającego kult Mar-

wówczas duchowny ­ ks. Stefan

żeństwa jej miejscem pobytu stal

Niepodleglości. W przekonaniu

tycznymi. Lączyl w swych

Wyszyński.

szalka, jako dygnitarza związa-

się Lwów. Swe utwory drukowa-

Autorki wspomnień, M. Wie-

utworach jakże odmienne ele-

nego z sanacją.

W czasie okupacji niemiec-

la w ,,Gazecie Lwowskiej". Wzbu-

lopolska w drugiej polowie lat

menty: mlodopolskie tradycje

J. Kaden Bandrowski po-

kiej K. Irzykowski przebywal

dzila szersze zainteresowanie

trzydziestych odczuwala moc-

artystyczne, a zarazem eks-

niósl  śmieć  w  Warszawie

w Warszawie. Zraniony pod-

powieścią obyczajową ,,Faune-

no rosnące zagrożenie Polski.

presyjność czy nawet brutal-

czas Powstania Warszawskie-

8.VIII.1944, a więc w czasie to-

ssy" (1913). Jej akcja rozgrywa się

Twierdzila, że wojna jest nie-

ność wypowiedzi, skrótowość

czących się już powstańczych

go przez strzelca niemieckie-

w środowisku arystokratycz-

unikniona, będzie kataklizmem

w charakterystyce bohaterów.

walk.

go, zmarl w podwarszawskim

nym i zaznacza się w niej kryty-

dla Ojczyzny. Zamknie pewien

Ich zachowania są tu ważniej-

szpitalu.

Bohaterką ostatniego wspo-

ka snobizmu, sztuczności w po-

okres w życiu narodu, utra-

sze od wszelkich analiz psycho-

mnienia H. Naglerowej jest

Znajomość ze znanymi pisa-

stępowaniu postaci.

conych wartości nie uda się

logicznych. Powyższe powieści

Maria Dąbrowska. Nadala mu

rzami umożliwila Autorce na-

Wydarzeniem  przelomo-

odzyskać.

polityczne tworzą slynny cykl:

tytul: ,,Z rodu polskich hu-

pisanie kolejnego wspomnienia

wym w jej twórczości byla po-

W czasie kampanii wrze-

,,General Barcz" (1922­1923),

­ ,,Przyjaciel z innego wymia-

manitarystów". Jak już wspo-

wieść historyczna ,,Kryjaki" ze

śniowej, podobnie jak tysią-

,,Czarne skrzydla" (1924­1929),

mniano, H. Naglerowa poznala

ru". Poświęcila je Boleslawowi

wstępem Stefana Żeromskie-

ce ludzi, wyruszyla na ziemie

,,Mateusz Bigda" (1933). Nie-

M. Dąbrowską w latach trzy-

Leśmianowi.

go (1913). Tematem książki są

wschodnie ówczesnej Polski.

którzy krytycy porównywali

dziestych. M. Dąbrowska wy-

Wczesna twórczość Bolesla-

walki ostatniego oddzialu par-

Wydawalo się, że wlaśnie tam

pod względem kompozycyjnym

wa Leśmiana, np. ,,Sad rozstajny"

dawala kolejne tomy ,,Nocy

tyzanckiego w czasie Powsta-

uda się bezpiecznie przetrwać

ten zbiór do slynnej powie-

i dni", H. Naglerowa pracowala

(1912), byla malo znana w ów-

nia Styczniowego, dowodzo-

wojnę. Wskutek tego M. Wielo-

ści-rzeki ,,Noce i dnie" Marii

nad cyklem ,,Krauzowie i inni".

czesnej Galicji. Co więcej, na-

nego przez księdza Stanislawa

polska znalazla się na terenach

Dąbrowskiej.

Autorka wspomnienia obda-

wet w Warszawie, a więc w tym

Brzóskę. Uczestniczyli w nim

rzala M. Dąbrowską szacun-

samym zaborze, traktowano ją

przede wszystkim chlopi z Pod-

kiem i przyjaźnią. Twierdzila,

jako zjawisko marginalne. Pu-

lasia. Publikacja utworu wią-

bliczność literacka oceniala go

że Dąbrowska reprezentuje naj-

zala się z pięćdziesiątą rocznicą

z pewnym poblażaniem jako

wyższe wartości polskiej myśli

wybuchu Powstania Stycznio-

humanistycznej, jak Andrzej

prowincjonalnego pisarza.

wego. Obchodzono ją uroczy-

Frycz-Modrzewski, Stanislaw

B. Leśmian, prawnik z wy-

ście w ówczesnej Galicji.

Konarski, Stanislaw Staszic,

ksztalcenia, pracowal jako nota-

W czasie I wojny świato-

Edward Abramowski czy inni

riusz w Hrubieszowie, następnie

wej wspierala Legiony Józe-

dawni pisarze, wspóltwórcy

w Zamościu. Publikowal studia

fa Pilsudskiego. Podjęla pracę

z zakresu estetyki, różnorodne

kultury polskiej.

w wojskowym szpitalu legio-

baśnie, (np. ,,Przygody Sindbada

Po raz ostatni spotkala Ma-

nowym. Dzialala w różny spo-

rię Dąbrowską w grudniu 1939

Żeglarza" (1913), a także zbiory

sób na rzecz ówczesnej lewicy

r. w okupowanym przez Sowie-

wierszy: ,,Ląka" (1920), ,,Napój

niepodleglościowej. Potępiala

tów Lwowie. Dobrze zapamię-

cienisty" (1936), ,,Dziejjba leśna"

antysemityzm, a w swym wy-

tala wyrażane przez nią poglą-

(1938). Jego poezja byla wiel-

stąpieniu w Teatrze Miejskim

dy, zwlaszcza pewne nadzieje

kim odkryciem artystycznym

we Lwowie demaskowala fal-

ze względu na swą symbolikę,

na przyszlość. ,,Ciągle wierzyla

szerstwa propagandy rosyjskiej,

slownictwo, humor niejedno-

w samoistny ludzki lad, który

jak np. ,,Protokoly mędrców Sy-

ostoi się okupacji, wypracuje

krotnie o ludowym rodowodzie,

jonu". Napisali ten tekst agenci

formę wspólżycia z wladzami

refleksje o życiu i śmierci, za-

carskiej ochrany. W niektórych

sowieckimi. Zrozumialam wte-

skakujące w swym bogactwie

kręgach towarzyskich nazywa-

dy, że Maria Dąbrowska zaufala

i różnorodności obrazy arty-

no M. Wielopolską ,,czerwoną

dobroczynnemu dzialaniu cza-

styczne. Poeta nie związal się za-

hrabiną".

razem z żadną grupą artystyczną

su". (...) ,,Czlowiek w każdej rze-

Po I wojnie światowej miesz-

dzialającą w ówczesnym okresie

czy może znaleźć coś dobrego".

kala w Sieroslawiu pod Pozna-

Maria Dąbrowska, tak zaslu-

w Polsce. Pozostawal wciąż poetą

niem, a od 1927 r. w Warszawie.

żona pisarka, zaslugująca wciąż

,,z innego wymiaru".

Zaprzyjaźnila się wtedy z Au-

na szacunek humanistka, tym

W 1935 r. przeniósl się

torką wspomnień. Kontynu-

razem wielce się mylila. Bieg

z Zamościa do Warszawy. Bylo

owala swą twórczość literacką.

wydarzeń politycznych wyka-

to ważne wydarzenie, chociaż

W okresie II Rzeczypospolitej

nastąpilo już u schylku jego ży-

zal, że jej rachuby na powstanie

napisala i opublikowala m.in.

cia. Do niedawna prowincjonal-

pewnych form wspólżycia z wla-

zbiór  nowel  ,,Kontryfalowe

dzami sowieckimi, są calkowicie

ny twórca, nawiązal w stolicy

lichtarze u św. Agnieszki" (1922

falszywe. Wkrótce zdolala opu-

wiele interesujących kontaktów.

oraz opowieść obyczajową ,,Fe-

ścić sowiecką strefę okupacyjną

Spotykal się z Miriamem (Ze-

mina" (1924). Wraz z Zofią Nal-

i dotarla do Warszawy.

nonem Przesmyckim), a także

kowską przygotowala ,,Księgę